علائم کم کاری تیروئید در کودکان

کم‌کاری تیروئید در کودکان ممکن است در ابتدا با نشانه‌هایی ظاهر شود که به‌سادگی با خستگی، کم‌تحرکی یا تغییرات طبیعی دوران رشد اشتباه گرفته می‌شوند. علائم کم‌کاری تیروئید در کودکان می‌تواند شامل کاهش سرعت رشد، افزایش وزن، یبوست، خشکی پوست، احساس سرما، خواب‌آلودگی و کاهش تمرکز باشد؛ بااین‌حال، وجود یک یا چند مورد از این علائم به‌تنهایی برای تشخیص بیماری کافی نیست و بررسی پزشکی اهمیت دارد.

ازآنجایی‌که هورمون‌های تیروئید نقش مهمی در رشد جسمی، تکامل مغز و عملکرد طبیعی بدن کودک دارند، تشخیص به‌موقع کم‌کاری تیروئید اهمیت زیادی دارد. در ادامه، مهم‌ترین نشانه‌های این اختلال، تفاوت علائم در سنین مختلف، تأثیر آن بر رشد و یادگیری و روش‌های تشخیص و درمان کم‌کاری تیروئید در کودکان را بررسی می‌کنیم.

تعریف کم‌کاری تیروئید در کودکان به زبان ساده

کم‌کاری تیروئید در کودکان اختلالی است که در آن غده تیروئید به‌اندازه کافی هورمون‌های تیروئیدی، به‌ویژه تیروکسین (T4) و تری‌یودوتیرونین (T3)، تولید نمی‌کند. این هورمون‌ها در تنظیم سوخت‌وساز بدن و همچنین رشد و تکامل جسمی و عصبی کودک نقش مهمی دارند.

کم‌کاری تیروئید ممکن است در بدو تولد وجود داشته باشد یا در سال‌های بعد ایجاد شود. در کودکان، علاوه‌بر علائمی مانند خستگی، یبوست، خشکی پوست و افزایش وزن، کاهش سرعت رشد قدی، تأخیر در رویش دندان‌های دائمی و تأخیر در بلوغ نیز می‌تواند از نشانه‌های مهم بیماری باشد. تشخیص قطعی بر اساس علائم به‌تنهایی امکان‌پذیر نیست و به ارزیابی پزشکی و آزمایش‌های عملکرد تیروئید نیاز دارد.

کم‌کاری تیروئید در کودکان چه علائمی دارد؟

علائم کم‌کاری تیروئید در کودکان ممکن است به‌تدریج ایجاد شوند و در مراحل ابتدایی چندان واضح نباشند. شدت و نوع علائم نیز به سن کودک و میزان کاهش هورمون‌های تیروئیدی بستگی دارد. برخی کودکان ممکن است تنها یک یا چند نشانه داشته باشند و حتی در بعضی موارد، بیماری در ابتدا بدون علامت باشد.

1. خستگی، خواب‌آلودگی و کاهش فعالیت

کودک مبتلا ممکن است نسبت به گذشته خسته‌تر، کم‌تحرک‌تر یا خواب‌آلودتر باشد. کاهش انرژی، احساس ضعف و کندشدن فعالیت‌های روزمره از علائم شناخته‌شده کم‌کاری تیروئید هستند.

2. افزایش وزن و کاهش سرعت رشد

افزایش وزن می‌تواند در کودکان مبتلا دیده شود، اما یکی از مهم‌ترین نشانه‌های اختصاصی‌تر در سنین رشد، کاهش سرعت افزایش قد است. در صورت تداوم بیماری، رشد قدی کودک ممکن است از الگوی طبیعی خود فاصله بگیرد و کوتاهی قد ایجاد شود.

3. یبوست و احساس سرما

کاهش فعالیت هورمون‌های تیروئیدی می‌تواند با بروز یبوست همراه باشد. همچنین کودک ممکن است نسبت به سایر افراد بیشتر احساس سرما کند یا تحمل کمتری در برابر دمای پایین داشته باشد.

4. خشکی پوست و تغییرات مو

خشکی و زبری پوست، خشکی پوست سر و شکننده‌شدن یا ریزش مو از دیگر علائم احتمالی هستند. این نشانه‌ها به‌تنهایی به معنی ابتلای کودک به کم‌کاری تیروئید نیستند و باید در کنار سایر علائم و یافته‌های پزشکی بررسی شوند.

5. تأخیر در رشد دندان‌ها و بلوغ

در کودکان و نوجوانان، کم‌کاری تیروئید درمان‌نشده می‌تواند با تأخیر در رویش دندان‌های دائمی، تأخیر در بلوغ و اختلال در روند طبیعی رشد همراه باشد. به همین دلیل، کاهش سرعت رشد یا تأخیر غیرطبیعی در بلوغ نیازمند ارزیابی پزشکی است.

6. کاهش تمرکز و تغییرات خلقی

در برخی کودکان، به‌ویژه نوجوانان، علائمی مانند کاهش تمرکز، فراموش‌کاری، تغییرات خلقی و افت عملکرد تحصیلی ممکن است مشاهده شود. بااین‌حال، این علائم اختصاصی کم‌کاری تیروئید نیستند و علل مختلفی می‌توانند داشته باشند.

آیا قرص کم کاری تیروئید باعث لاغری می شود؟

علائم کم‌کاری تیروئید در کودکان بر اساس سن

علائم کم‌کاری تیروئید با توجه به سن کودک و زمان شروع بیماری می‌تواند متفاوت باشد. در نوزادان، نشانه‌ها ممکن است از همان روزهای نخست زندگی وجود داشته باشند، اما همیشه واضح نیستند؛ به همین دلیل، غربالگری نوزادان اهمیت زیادی دارد. در کودکان بزرگ‌تر و نوجوانان، اختلال رشد و تغییرات جسمی معمولاً اهمیت بیشتری پیدا می‌کند و علائم ممکن است به‌تدریج ظاهر شوند.

1. علائم کم‌کاری تیروئید در نوزادان

کم‌کاری تیروئید مادرزادی ممکن است در ابتدا بدون علامت مشخص باشد. در صورت وجود علائم، موارد زیر می‌توانند مشاهده شوند:

• خواب‌آلودگی و کاهش هوشیاری
• مشکلات تغذیه و مکیدن
• یبوست
• دمای پایین بدن
• زردی پوست و چشم‌ها
• گریه با صدای گرفته
• بزرگ‌تر بودن ملاج نسبت به حد انتظار

به‌دلیل اهمیت هورمون‌های تیروئید در رشد مغز، تشخیص و درمان زودهنگام کم‌کاری تیروئید مادرزادی برای پیشگیری از اختلالات رشد و تکامل اهمیت دارد.

2. علائم کم‌کاری تیروئید در کودکان خردسال

در کودکان خردسال، علائم ممکن است تدریجی و نسبتاً خفیف باشند و بیشتر به شکل کاهش سرعت رشد، خستگی، یبوست، احساس سرما، خشکی پوست و تغییرات وزن دیده شوند. کاهش سرعت رشد قدی در این گروه سنی اهمیت ویژه‌ای دارد، زیرا ممکن است کودک از الگوی رشد قبلی خود فاصله بگیرد.

3. علائم کم‌کاری تیروئید در کودکان دبستانی

در سنین مدرسه، علاوه‌بر علائم جسمی، ممکن است نشانه‌هایی مانند کاهش انرژی و کندشدن رشد قدی بیشتر مورد توجه قرار گیرد. کوتاهی قد، یبوست، خشکی پوست، ریزش مو، افزایش وزن، احساس سرما و تأخیر در رویش دندان‌ها از علائم احتمالی هستند.

4. علائم کم‌کاری تیروئید در نوجوانان

در نوجوانان، به‌ویژه در موارد کم‌کاری تیروئید اکتسابی مانند تیروئیدیت هاشیموتو، علائم می‌توانند شامل خستگی، افزایش وزن، احساس سرما، یبوست، خشکی پوست و کاهش سرعت رشد باشند. تأخیر در بلوغ نیز از نشانه‌هایی است که باید در نوجوان مبتلا به اختلال رشد مورد توجه قرار گیرد. در دختران نوجوان، تغییر در نظم یا شدت خون‌ریزی قاعدگی نیز ممکن است رخ دهد.

علائم کم‌کاری تیروئید در کودکان چه زمانی نگران‌کننده است؟

ازآنجاکه علائم کم‌کاری تیروئید ممکن است به‌تدریج ظاهر شوند و با مشکلات شایع دوران کودکی اشتباه گرفته شوند، توجه به تداوم علائم و تغییر الگوی رشد کودک اهمیت زیادی دارد. وجود نشانه‌هایی مانند خستگی، یبوست یا افزایش وزن به‌تنهایی به معنای ابتلا به کم‌کاری تیروئید نیست؛ اما اگر چند علامت به‌طور هم‌زمان وجود داشته باشد یا رشد کودک نسبت به گذشته کند شده باشد، ارزیابی پزشکی ضروری است.

بهتر است در صورت مشاهده موارد زیر، موضوع با پزشک اطفال یا متخصص غدد کودکان مطرح شود:

• کاهش سرعت رشد قدی یا کوتاهی قد نسبت به الگوی رشد قبلی
• افزایش وزن همراه با کاهش سرعت رشد قدی
• خستگی و خواب‌آلودگی مداوم
• یبوست یا احساس سرمای غیرمعمول
• خشکی پوست، خشکی یا نازک‌شدن مو
• تأخیر در رویش دندان‌های دائمی یا شروع بلوغ

این علائم اختصاصی کم‌کاری تیروئید نیستند، اما تداوم یا همراهی چند مورد از آن‌ها می‌تواند نیاز به بررسی عملکرد تیروئید را مطرح کند.

چه زمانی علائم در نوزادان اهمیت بیشتری دارند؟

در نوزادان، کم‌کاری تیروئید مادرزادی ممکن است در ابتدا بدون علامت واضح باشد. بااین‌حال، مشکلات تغذیه، رشد ضعیف، یبوست، زردی طولانی‌مدت، کاهش تون عضلانی، گریه با صدای گرفته یا بزرگی زبان از نشانه‌هایی هستند که نیاز به ارزیابی پزشکی دارند. تشخیص و درمان زودهنگام اهمیت ویژه‌ای دارد، زیرا هورمون‌های تیروئید برای رشد مغز و تکامل طبیعی کودک ضروری هستند.

علت کم‌کاری تیروئید در کودکان چیست؟

کم‌کاری تیروئید در کودکان زمانی ایجاد می‌شود که غده تیروئید نتواند به‌اندازه کافی هورمون‌های تیروئیدی تولید کند یا عملکرد محور تنظیم‌کننده تیروئید دچار اختلال شود. این بیماری می‌تواند مادرزادی باشد یا در سال‌های بعد به‌صورت اکتسابی ایجاد شود. از مهم‌ترین علل آن می‌توان به اختلالات خودایمنی، مشکلات تکامل غده تیروئید و برخی درمان‌ها یا داروها اشاره کرد.

1. کم‌کاری مادرزادی تیروئید

در این نوع، کودک از بدو تولد دچار کمبود هورمون تیروئید است. شایع‌ترین علت، رشد ناکامل یا قرارگیری غیرطبیعی غده تیروئید و گاهی نبودن کامل آن است. در برخی موارد نیز غده تیروئید وجود دارد، اما توانایی تولید هورمون به‌درستی عمل نمی‌کند. کم‌کاری مادرزادی ممکن است در ابتدا علائم واضحی نداشته باشد؛ به همین دلیل، غربالگری نوزادان برای تشخیص زودهنگام اهمیت زیادی دارد.

2. بیماری هاشیموتو در کودکان

یکی از مهم‌ترین علل کم‌کاری تیروئید اکتسابی در کودکان و نوجوانان، تیروئیدیت هاشیموتو است. در این بیماری، سیستم ایمنی به اشتباه به بافت تیروئید حمله می‌کند و به‌تدریج توانایی غده برای تولید هورمون کاهش می‌یابد. هاشیموتو ممکن است در ابتدا بدون علامت باشد و بعداً با علائمی مانند خستگی، افزایش وزن و کاهش سرعت رشد خود را نشان دهد.

3. سایر عوامل مؤثر بر کم‌کاری تیروئید

علاوه‌بر موارد بالا، برخی عوامل دیگر نیز می‌توانند در ایجاد کم‌کاری تیروئید در کودکان نقش داشته باشند؛ ازجمله:

• دریافت ناکافی یا بیش‌ازحد ید
• برخی داروها
• آسیب یا جراحی تیروئید
• پرتودرمانی ناحیه گردن
• اختلالات مربوط به هیپوفیز و هیپوتالاموس که تنظیم هورمون‌های تیروئید را مختل می‌کنند

البته علت بیماری در هر کودک باید بر اساس سابقه پزشکی، معاینه و آزمایش‌های هورمونی مشخص شود و نمی‌توان صرفاً براساس علائم، علت کم‌کاری تیروئید را تعیین کرد.

کم‌کاری تیروئید در کودکان چگونه تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص کم‌کاری تیروئید در کودکان بر اساس علائم، بررسی روند رشد، معاینه پزشکی و آزمایش خون انجام می‌شود. ازآنجاکه بسیاری از علائم این بیماری اختصاصی نیستند، نمی‌توان تنها بر اساس نشانه‌هایی مانند خستگی، افزایش وزن یا یبوست بیماری را تشخیص داد. در نوزادان نیز غربالگری بدو تولد نقش مهمی در شناسایی کم‌کاری تیروئید مادرزادی دارد.

1. آزمایش TSH و T4 برای تشخیص کم‌کاری تیروئید

مهم‌ترین بررسی آزمایشگاهی، اندازه‌گیری هورمون محرک تیروئید (TSH) و تیروکسین (T4) در خون است. در کم‌کاری اولیه تیروئید معمولاً سطح TSH افزایش و سطح T4 کاهش پیدا می‌کند. بااین‌حال، محدوده طبیعی این هورمون‌ها در کودکان با بزرگسالان یکسان نیست؛ بنابراین تفسیر نتایج باید متناسب با سن کودک و توسط پزشک انجام شود.

2. نقش معاینه پزشک و بررسی رشد کودک

پزشک علاوه‌بر آزمایش خون، قد، وزن و سرعت رشد کودک را بررسی می‌کند و سابقه علائم، بیماری‌های قبلی و سابقه خانوادگی را در نظر می‌گیرد. معاینه گردن نیز ممکن است برای بررسی بزرگ‌شدن غده تیروئید یا گواتر انجام شود. کاهش سرعت رشد قدی می‌تواند یکی از سرنخ‌های مهم کم‌کاری تیروئید در کودکان باشد.

آیا سونوگرافی تیروئید برای تشخیص لازم است؟

سونوگرافی برای همه کودکان مشکوک به کم‌کاری تیروئید به‌صورت روتین ضروری نیست. در برخی شرایط، پزشک ممکن است برای بررسی اندازه، ساختار یا وضعیت غده تیروئید از روش‌های تصویربرداری مانند سونوگرافی یا اسکن تیروئید استفاده کند. در کم‌کاری تیروئید مادرزادی نیز ممکن است برای بررسی وجود و محل غده تیروئید، تصویربرداری درخواست شود.

در نوزادان، غربالگری کم‌کاری تیروئید مادرزادی معمولاً با آزمایش خون انجام می‌شود و در صورت مشاهده نتیجه غیرطبیعی، آزمایش‌های تکمیلی برای تأیید تشخیص انجام خواهد شد. تشخیص و درمان زودهنگام اهمیت زیادی دارد، زیرا کمبود طولانی‌مدت هورمون‌های تیروئیدی می‌تواند رشد و تکامل کودک را تحت‌تأثیر قرار دهد.

راه های درمان کم‌کاری تیروئید کودکان

بله، کم‌کاری تیروئید در کودکان معمولاً قابل‌کنترل و درمان است و درمان اصلی آن، جایگزین‌کردن هورمون تیروئید موردنیاز بدن است. هدف درمان، رساندن سطح هورمون‌های تیروئیدی به محدوده مناسب و حمایت از رشد، تکامل و عملکرد طبیعی کودک است. درمان زودهنگام، به‌ویژه در کم‌کاری تیروئید مادرزادی، اهمیت زیادی دارد؛ زیرا کمبود طولانی‌مدت هورمون تیروئید می‌تواند رشد و تکامل مغز را تحت‌تأثیر قرار دهد.

درمان کم‌کاری تیروئید با لووتیروکسین

لووتیروکسین شکل مصنوعی هورمون تیروکسین یا T4 است و درمان استاندارد کم‌کاری تیروئید در کودکان محسوب می‌شود. مقدار دارو بر اساس سن، وزن، علت و شدت کم‌کاری تیروئید و شرایط هر کودک تعیین می‌شود. دارو باید طبق دستور پزشک و به‌صورت منظم مصرف شود و تغییر مقدار آن بدون نظر پزشک می‌تواند باعث دریافت بیش‌ازحد یا ناکافی هورمون شود.

مدت زمان درمان کم‌کاری تیروئید در کودکان

مدت درمان به علت کم‌کاری تیروئید بستگی دارد. برخی کودکان، به‌ویژه در مواردی از کم‌کاری موقت، ممکن است پس از مدتی دیگر به درمان نیاز نداشته باشند؛ اما در بسیاری از کودکان مبتلا به کم‌کاری مادرزادی یا کم‌کاری اکتسابی دائمی، درمان طولانی‌مدت یا مادام‌العمر لازم است. تشخیص این موضوع باید با ارزیابی پزشک و بررسی آزمایش‌های تیروئید انجام شود.

اهمیت مصرف منظم دارو و کنترل آزمایش‌ها

پس از شروع درمان، سطح هورمون‌های تیروئیدی به‌طور دوره‌ای بررسی می‌شود تا مشخص شود دوز لووتیروکسین برای کودک مناسب است. با رشد کودک، ممکن است مقدار موردنیاز دارو نیز تغییر کند. همچنین پزشک روند رشد قدی، وزن و تکامل کودک را در طول درمان پیگیری می‌کند.

در نتیجه، تشخیص کم‌کاری تیروئید به معنی اختلال دائمی در رشد کودک نیست؛ تشخیص به‌موقع و درمان مناسب می‌تواند به کنترل بیماری و حمایت از رشد و تکامل طبیعی کودک کمک کند.

عوارض کم‌کاری تیروئید در کودکان

کم‌کاری تیروئید در صورت تشخیص‌ندادن یا درمان‌نشدن می‌تواند بر رشد جسمی، تکامل و عملکرد طبیعی بدن کودک تأثیر بگذارد. شدت عوارض به عواملی مانند سن شروع بیماری، میزان کمبود هورمون‌های تیروئیدی و مدت‌زمان باقی‌ماندن بیماری بدون درمان بستگی دارد. تشخیص و درمان به‌موقع، به‌ویژه در کم‌کاری تیروئید مادرزادی، برای کاهش خطر عوارض اهمیت زیادی دارد.

تأثیر بر رشد قدی و تکامل جسمی

یکی از مهم‌ترین عوارض کم‌کاری تیروئید درمان‌نشده در کودکان، کاهش سرعت رشد و کوتاهی قد است. کمبود هورمون‌های تیروئیدی می‌تواند روند طبیعی رشد را مختل کند و در برخی کودکان با تأخیر در رویش دندان‌های دائمی و تأخیر در بلوغ همراه باشد.

تأثیر بر رشد مغز و یادگیری

هورمون‌های تیروئید در رشد و تکامل مغز، به‌خصوص در دوران نوزادی و سال‌های ابتدایی زندگی، نقش مهمی دارند. کم‌کاری تیروئید مادرزادی که به‌موقع تشخیص و درمان نشود، می‌تواند به اختلال در تکامل عصبی و بروز مشکلات یادگیری منجر شود. به همین دلیل، غربالگری و درمان سریع نوزادان مبتلا اهمیت ویژه‌ای دارد.

سایر عوارض احتمالی کم‌کاری تیروئید

در موارد شدید یا طولانی‌مدت، کم‌کاری تیروئید درمان‌نشده می‌تواند با مشکلات دیگری نیز همراه شود، ازجمله:

• کم‌خونی
• اختلال در عملکرد طبیعی قلب
• کاهش سطح انرژی و فعالیت
• اختلال بیشتر در رشد و تکامل

البته این عوارض در همه کودکان رخ نمی‌دهند و تشخیص زودهنگام و درمان مناسب می‌تواند از بسیاری از پیامدهای ناشی از کمبود طولانی‌مدت هورمون تیروئید جلوگیری کند.

چگونه از کم‌کاری تیروئید در کودکان پیشگیری کنیم؟

پیشگیری از کم‌کاری تیروئید در کودکان به علت بیماری بستگی دارد و همه موارد آن قابل‌پیشگیری نیستند. برای مثال، کم‌کاری تیروئید مادرزادی معمولاً به‌دلیل اختلال در تشکیل یا عملکرد غده تیروئید ایجاد می‌شود و مهم‌ترین اقدام، تشخیص و درمان زودهنگام آن از طریق غربالگری نوزادان است.

1. اهمیت غربالگری کم‌کاری تیروئید در نوزادان

بسیاری از نوزادان مبتلا به کم‌کاری تیروئید در زمان تولد علامت واضحی ندارند. به همین دلیل، غربالگری نوزادان می‌تواند بیماری را پیش از بروز عوارض جدی شناسایی کند. تشخیص و شروع درمان در ماه‌های نخست زندگی، احتمال رشد و تکامل طبیعی کودک را به میزان قابل‌توجهی افزایش می‌دهد.

2. تأمین ید کافی در رژیم غذایی

ید برای ساخت هورمون‌های تیروئیدی ضروری است و دریافت ناکافی آن می‌تواند به کم‌کاری تیروئید منجر شود. بااین‌حال، مصرف خودسرانه مکمل‌های ید برای پیشگیری توصیه نمی‌شود؛ زیرا دریافت بیش‌ازحد ید نیز می‌تواند عملکرد تیروئید را مختل کند. میزان دریافت ید باید متناسب با نیاز سنی کودک و توصیه پزشک یا متخصص تغذیه باشد.

3. شناسایی عوامل خطر و پیگیری پزشکی

کودکانی که سابقه خانوادگی بیماری‌های تیروئید دارند یا به برخی بیماری‌های خودایمنی مبتلا هستند، ممکن است بیشتر در معرض اختلالات تیروئید قرار داشته باشند. در این شرایط، پزشک می‌تواند بر اساس سابقه و علائم کودک درباره نیاز به بررسی عملکرد تیروئید تصمیم‌گیری کند.

جمع‌بندی

کم‌کاری تیروئید در کودکان اختلالی است که درصورت تشخیص‌ندادن یا درمان‌نشدن می‌تواند رشد جسمی، تکامل و عملکرد ذهنی کودک را تحت‌تأثیر قرار دهد. علائمی مانند خستگی، یبوست، افزایش وزن، خشکی پوست، احساس سرما و کاهش سرعت رشد قدی ممکن است دیده شوند؛ بااین‌حال، این نشانه‌ها اختصاصی نیستند و تشخیص بیماری تنها بر اساس علائم امکان‌پذیر نیست. در نوزادان نیز ممکن است بیماری در ابتدا بدون علامت واضح باشد، به همین دلیل غربالگری اهمیت ویژه‌ای دارد.

تشخیص کم‌کاری تیروئید با ارزیابی پزشکی و آزمایش‌های عملکرد تیروئید، ازجمله TSH و T4، انجام می‌شود و درمان معمولاً با لووتیروکسین صورت می‌گیرد. تشخیص و درمان به‌موقع، به‌خصوص در کم‌کاری تیروئید مادرزادی، می‌تواند به حفظ رشد و تکامل طبیعی کودک کمک کند. بنابراین، درصورت مشاهده کاهش سرعت رشد، تأخیر در بلوغ یا مجموعه‌ای از علائم پایدار، بررسی پزشکی اهمیت دارد.

منابع: 

• mayoclinic.org
• emedicine.medscape.com
• healthline.com
• hildrenscolorado.org
• hopkinsmedicine.org