کم کاری تیروئید چیست؟ راهنمای کامل علائم، علل و درمان

شاید این روزها با وجود خواب کافی همیشه خسته‌ای، سردت می‌شود در حالی که دیگران احساس گرما دارند، وزنت بدون دلیل مشخصی بالا رفته و این علائم را به استرس یا افزایش سن نسبت می‌دهی. اما ممکن است مشکل از غده‌ای به اندازه یک پروانه در جلوی گردنت باشد. تیروئید، همین غده کوچک، هورمون‌هایی می‌سازد که تقریبا روی عملکرد هر عضو بدن، از ضربان قلب گرفته تا سرعت متابولیسم تاثیر می‌گذارد.

وقتی این غده به اندازه کافی هورمون تولید نکند، به آن کم کاری تیروئید یا هیپوتیروئیدی می‌گویند. وضعیتی که به‌قدری آرام پیش می‌رود که خیلی از افراد ماه‌ها یا حتی سال‌ها متوجه آن نمی‌شوند. این هورمون نقش مهمی در تنظیم سوخت و ساز بدن، عملکرد قلب، مغز، عضلات و بسیاری از اندام های دیگر دارد.

در ادامه همه چیز را از علائم تا علل و روش‌های درمان کم کاری تیروئید، مرحله به مرحله توضیح می‌دهیم.

کم کاری تیروئید چیست؟

کم کاری تیروئید (Hypothyroidism) که با نام تیروئید کم کار نیز شناخته می‌شود، وضعیتی است که در آن غده تیروئید هورمون‌های تیروکسین (T4) و تری یدوتیرونین (T3) را به مقدار کافی تولید نمی‌کند. این غده کوچک پروانه ای شکل در جلوی گردن قرار دارد و با ترشح هورمون‌های تیروئیدی، سرعت انجام بسیاری از فرآیندهای حیاتی بدن را تنظیم می‌کند.

زمانی که تولید این هورمون‌ها کاهش می‌یابد، متابولیسم بدن کندتر می‌شود. در نتیجه، فرد ممکن است با علائمی مانند خستگی، افزایش وزن، یبوست، خشکی پوست، کاهش تمرکز و حساسیت به سرما مواجه شود. شدت علائم به میزان کاهش هورمون و مدت زمان ابتلا بستگی دارد.

کم کاری تیروئید معمولا به آرامی پیشرفت می‌کند و ممکن است در مراحل اولیه هیچ علامت مشخصی نداشته باشد. به همین دلیل، تشخیص آن اغلب با انجام آزمایش خون امکان پذیر است.

در کم کاری تیروئید چه اتفاقی در بدن رخ می دهد؟

در این بیماری، غده تیروئید قادر به تولید مقدار کافی هورمون نیست. در نتیجه:

• متابولیسم بدن کاهش پیدا می کند.
• مصرف انرژی سلول ها کمتر می شود.
• بسیاری از اندام ها کندتر از حالت طبیعی کار می کنند.
• سطح TSH در بیشتر موارد افزایش می یابد تا غده تیروئید را به فعالیت بیشتر تحریک کند.

در اغلب بیماران، افزایش TSH نخستین نشانه آزمایشگاهی کم کاری تیروئید است.

انواع کم کاری تیروئید

کم کاری تیروئید یک بیماری یکدست نیست؛ بسته به این‌که مشکل از کجای بدن شروع می‌شود، به چند نوع تقسیم می‌شود.

کم‌کاری اولیه (Primary Hypothyroidism): رایج‌ترین نوع است و مستقیما خود غده تیروئید را درگیر می‌کند. در این حالت تیروئید به‌درستی کار نمی‌کند و در پاسخ، غده هیپوفیز مقدار بیشتری هورمون محرک تیروئید (TSH) ترشح می‌کند تا تیروئید را تحریک کند. بیماری هاشیموتو، جراحی تیروئید و رادیوتراپی از علل شایع این نوع هستند.

کم‌کاری ثانویه (Secondary Hypothyroidism): نوعی نادر است که از کارکرد ضعیف غده هیپوفیز (غده‌ای کوچک در پایه مغز) ناشی می‌شود. در این حالت هیپوفیز نمی‌تواند TSH کافی برای تحریک تیروئید بفرستد.

کم‌کاری ثالثیه (Tertiary Hypothyroidism): ریشه در هیپوتالاموس دارد. بخشی از مغز که تعادل هورمونی بدن را کنترل می‌کند. وقتی هیپوتالاموس هورمون آزادکننده تیروتروپین (TRH) کافی نسازد، هیپوفیز هم نمی‌تواند TSH کافی تولید کند.

کم‌کاری تحت‌بالینی (Subclinical Hypothyroidism): یا نارسایی خفیف تیروئید، حالتی است که سطح TSH کمی بالاتر از حد طبیعی است اما سایر هورمون‌های تیروئیدی هنوز در محدوده نرمال قرار دارند. این نوع معمولا خفیف‌تر است و در بسیاری از موارد ظرف چند ماه خودبه‌خود برطرف می‌شود.

شناخت نوع دقیق بیماری برای پزشک اهمیت زیادی دارد، چون مسیر درمان و پیگیری بر اساس آن تعیین می‌شود.

علائم کم کاری تیروئید

یکی از ویژگی‌های فریبنده کم کاری تیروئید این است که علائم آن معمولا خیلی آهسته و طی ماه‌ها یا حتی سال‌ها ظاهر می‌شوند؛ به همین دلیل خیلی از افراد آن‌ها را به حساب خستگی روزمره یا بالا رفتن سن می‌گذارند. شایع‌ترین علائم عبارت‌اند از:

• خستگی مداوم و بی‌حالی
• افزایش وزن بدون تغییر در رژیم غذایی
• حساسیت بیشتر به سرما
• یبوست
• خشکی پوست و ریزش یا نازک‌شدن مو
• گرفتگی صدا
• درد، خشکی و ضعف عضلانی
• تورم صورت
• مشکلات حافظه و تمرکز (مه‌مغزی)
• افسردگی و اضطراب
• کند شدن ضربان قلب
• کلسترول بالا

از آنجا که بسیاری از این علائم به‌خصوص خستگی و افزایش وزن می‌توانند نشانه بیماری‌های دیگری هم باشند، تشخیص قطعی هرگز فقط بر اساس علائم انجام نمی‌شود و همیشه به آزمایش خون نیاز است. اگر هر یک از این نشانه‌ها را به‌طور مداوم تجربه می‌کنی، بهترین کار مراجعه به پزشک و بررسی عملکرد تیروئید است.

علائم کم کاری تیروئید در زنان

کم کاری تیروئید در زنان به‌طور چشمگیری شایع‌تر از مردان است، به‌خصوص بعد از سن ۶۰ سالگی. علاوه بر علائم عمومی که پیش‌تر گفته شد، این بیماری در زنان اغلب خودش را از طریق تغییرات چرخه قاعدگی نشان می‌دهد. پریودهای سنگین‌تر از حد معمول یا نامنظم از نشانه‌های شایعی هستند که زنان مبتلا گزارش می‌کنند.

کم کاری تیروئید همچنین می‌تواند روی باروری تاثیر بگذارد. کاهش سطح هورمون تیروئید ممکن است در روند تخمک‌گذاری اختلال ایجاد کند و شانس باردار شدن را کاهش دهد؛ به همین دلیل در بسیاری از مراکز درمان ناباروری، بررسی عملکرد تیروئید بخشی استاندارد از ارزیابی اولیه است.

دوران بارداری هم حساسیت ویژه‌ای دارد. کم کاری تیروئید درمان‌نشده در بارداری می‌تواند خطر سقط جنین، زایمان زودرس و پره‌اکلامپسی (افزایش شدید فشار خون در سه‌ماهه آخر بارداری) را بالا ببرد و روی رشد جنین هم اثر بگذارد. خبر خوب این است که داروهای هورمون تیروئید در بارداری بی‌خطر هستند و مصرف آن‌ها می‌تواند از این عوارض جلوگیری کند. بسیاری از زنانی که پیش از بارداری داروی تیروئید مصرف می‌کنند، در دوران بارداری به دوز بالاتری نیاز پیدا می‌کنند. به همین دلیل توصیه می‌شود به‌محض اطلاع از بارداری، موضوع با پزشک در میان گذاشته شود.

نوعی دیگر که مخصوص دوران پس از زایمان است، تیروئیدیت پس از زایمان نام دارد که می‌تواند ابتدا باعث پرکاری موقت و سپس کم‌کاری تیروئید شود.

علائم کم کاری تیروئید در مردان

اگرچه کم کاری تیروئید در مردان کمتر از زنان دیده می‌شود، اما وقتی رخ دهد، همان طیف علائم عمومی خستگی، افزایش وزن، حساسیت به سرما، خشکی پوست، ضعف عضلانی و افت خلق در مردان هم دیده می‌شود. تفاوت اصلی این‌جاست که چون بسیاری از نشانه‌های هشداردهنده رایج (مثل تغییرات پریود) در مردان معنایی ندارد، تشخیص در آن‌ها گاهی دیرتر اتفاق می‌افتد و علائم را ساده‌تر می‌شود به حساب خستگی کاری یا افزایش سن گذاشت.

به همین دلیل توصیه می‌شود مردانی که به‌طور مداوم احساس خستگی غیرقابل‌توجیه، افزایش وزن ناگهانی، ضعف عضلانی یا افت خلق‌وخو دارند، حتی بدون علائم اختصاصی دیگر، آزمایش عملکرد تیروئید را در برنامه چکاپ سالانه خود بگنجانند؛ به‌خصوص اگر سابقه خانوادگی بیماری تیروئید یا بیماری‌های خودایمنی دیگر دارند.

علل کم کاری تیروئید چیست؟

شایع‌ترین علت کم کاری تیروئید، بیماری هاشیموتو (Hashimoto’s Disease) است. یک بیماری خودایمنی که در آن سیستم ایمنی بدن به‌اشتباه به بافت تیروئید حمله می‌کند. این حمله باعث التهاب تدریجی غده و کاهش توانایی آن در تولید هورمون می‌شود. سایر علل شامل موارد زیر است:

• التهاب تیروئید (تیروئیدیت): التهاب گذرا یا مزمن تیروئید که می‌تواند باعث نشت ناگهانی هورمون‌های ذخیره‌شده و در ادامه کم‌کاری شود. تیروئیدیت تحت‌حاد، تیروئیدیت پس از زایمان و تیروئیدیت خاموش از انواع آن هستند.
• جراحی تیروئید: برداشتن بخشی یا تمام غده تیروئید، مثلاً برای درمان پرکاری تیروئید، گواتر بزرگ یا سرطان تیروئید.
• رادیوتراپی: ید رادیواکتیو که برای درمان پرکاری تیروئید استفاده می‌شود، به‌تدریج سلول‌های تیروئید را از بین می‌برد. رادیوتراپی ناحیه سر و گردن برای درمان سرطان هم می‌تواند تیروئید را آسیب بزند.
• داروها: برخی داروهای قلبی، داروهای اختلال دوقطبی مثل لیتیوم، و برخی داروهای شیمی‌درمانی می‌توانند در تولید هورمون تیروئید اختلال ایجاد کنند.
• کم کاری تیروئید مادرزادی: برخی نوزادان با تیروئیدی متولد می‌شوند که به‌درستی رشد نکرده یا اصلاً وجود ندارد. به همین دلیل غربالگری تیروئید در بدو تولد در بسیاری از کشورها اجباری است.
• مشکلات هیپوفیز: به‌ندرت، یک تومور خوش‌خیم در غده هیپوفیز می‌تواند مانع تولید کافی TSH شود.
• کمبود یا مصرف بیش از حد ید: تیروئید برای ساخت هورمون به ید نیاز دارد. کمبود شدید ید می‌تواند باعث کم‌کاری شود، هرچند این مشکل در کشورهایی که از نمک یددار استفاده می‌کنند نادر است. در طرف مقابل، مصرف بیش از حد ید مثلا از طریق جلبک دریایی یا مکمل‌های ید می‌تواند کم‌کاری موجود را در افرادی که بیماری خودایمنی تیروئید دارند تشدید کند.

چه کسانی بیشتر در معرض کم کاری تیروئید هستند؟

اگرچه کم کاری تیروئید می‌تواند برای هر کسی اتفاق بیفتد، اما برخی گروه‌ها بیشتر در معرض خطر ابتلا قرار دارند.

• جنسیت و سن:
  زنان به‌طور چشمگیری بیشتر از مردان به کم کاری تیروئید مبتلا می‌شوند. این بیماری همچنین در افراد بالای ۶۰ سال شایع‌تر است، به‌خصوص بعد از یائسگی.
• سابقه خانوادگی:
  اگر یکی از اعضای نزدیک خانواده‌ات (والدین یا خواهر و برادر) سابقه بیماری تیروئید یا بیماری‌های خودایمنی داشته باشد، احتمال ابتلای تو هم بیشتر می‌شود.
• سابقه پزشکی شخصی:
  افرادی که پیش‌تر مشکل تیروئید داشته‌اند (مثل گواتر)، تحت جراحی یا درمان با ید رادیواکتیو برای پرکاری تیروئید قرار گرفته‌اند، یا رادیوتراپی ناحیه گردن و قفسه سینه دریافت کرده‌اند، در معرض خطر بیشتری هستند.
• بیماری‌های خودایمنی همراه:
  ابتلا به بیماری‌های خودایمنی دیگر مثل دیابت نوع ۱، بیماری سلیاک، آرتریت روماتوئید، لوپوس یا سندرم شوگرن، احتمال بروز کم کاری تیروئید را افزایش می‌دهد. چون این بیماری‌ها اغلب زمینه ژنتیکی و ایمنی مشترکی دارند.
• بارداری اخیر:
  زنانی که در شش ماه گذشته باردار بوده‌اند، به دلیل احتمال تیروئیدیت پس از زایمان، در معرض خطر بیشتری قرار دارند.
• تغییر در مصرف داروها:
  شروع یا قطع برخی داروها، به‌خصوص داروهای قلبی، لیتیوم یا برخی داروهای شیمی‌درمانی، می‌تواند خطر ابتلا را بالا ببرد.

اگر در یک یا چند مورد از این دسته‌ها قرار می‌گیری، حتی بدون علائم آشکار، بررسی دوره‌ای عملکرد تیروئید در چکاپ‌های سالانه می‌تواند به تشخیص زودهنگام کمک کند.

چگونه کم کاری تیروئید تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص کم کاری تیروئید هرگز فقط بر اساس علائم انجام نمی‌گیرد، چون بسیاری از نشانه‌های آن با بیماری‌های دیگر مشترک است. پزشک ابتدا سابقه پزشکی و خانوادگی را بررسی می‌کند، معاینه فیزیکی گردن را انجام می‌دهد تا از بزرگ‌شدن احتمالی تیروئید (گواتر) مطمئن شود، و سپس برای تأیید تشخیص از آزمایش خون کمک می‌گیرد.

مهم‌ترین آزمایش، اندازه‌گیری سطح هورمون محرک تیروئید (TSH) است. در کنار آن، سطح هورمون‌های T3 و T4 هم بررسی می‌شود. بالا بودن TSH همراه با پایین بودن T4 معمولا نشانه کم کاری تیروئید است.

در برخی موارد، پزشک برای بررسی دقیق‌تر ساختار غده از تصویربرداری‌هایی مثل سونوگرافی، سی‌تی‌اسکن یا اسکن جذب تیروئید هم استفاده می‌کند. از آنجا که کم کاری تیروئید می‌تواند روی باروری اثر بگذارد، زنانی که در باردار شدن مشکل دارند نیز اغلب برای بررسی عملکرد تیروئید آزمایش می‌شوند.

درمان کم کاری تیروئید

خبر خوب درباره کم کاری تیروئید این است که در اکثر موارد به‌خوبی قابل کنترل است. درمان اصلی، جایگزینی هورمونی است که تیروئید دیگر نمی‌تواند به‌اندازه کافی بسازد.

داروی اصلی این درمان لووتیروکسین (Levothyroxine) نام دارد. نسخه مصنوعی هورمون تیروکسین که از نظر ساختار دقیقا مشابه هورمونی است که یک تیروئید سالم تولید می‌کند. این دارو به‌صورت قرص و با معده خالی، صبح‌ها مصرف می‌شود. فرمول‌های مایع و ژل نرم آن هم برای افرادی که مشکل گوارشی دارند و در جذب دارو مشکل دارند، در دسترس است.

رسیدن به دوز مناسب کمی زمان می‌برد. معمولا حدود ۶ تا ۸ هفته بعد از شروع دارو، پزشک با آزمایش خون سطح TSH را بررسی می‌کند و در صورت نیاز دوز را تنظیم می‌کند. این روند ممکن است چند بار تکرار شود تا دوز نهایی پیدا شود. پس از آن، آزمایش خون هر شش ماه تا یک‌بار در سال تکرار می‌شود.

نکته مهم این است که کم کاری تیروئید یک بیماری مادام‌العمر است و بیشتر افراد باید دارو را برای همیشه ادامه دهند. قطع خودسرانه دارو می‌تواند باعث بازگشت علائم شود، و مصرف بیش از حد آن هم می‌تواند مشکلاتی مثل فیبریلاسیون دهلیزی یا پوکی استخوان ایجاد کند. به همین دلیل، هرگونه تغییر در دوز باید فقط با نظر پزشک انجام شود.

عوارض کم کاری تیروئید در صورت عدم درمان

با درمان مناسب، کم کاری تیروئید به‌ندرت عارضه جدی ایجاد می‌کند. اما اگر بدون درمان باقی بماند، می‌تواند به مشکلات زیر منجر شود:

• گواتر: بزرگ‌شدن غده تیروئید که ممکن است باعث مشکل در بلع یا تنفس شود.
• مشکلات قلبی: کم کاری تیروئید با افزایش کلسترول بد (LDL) همراه است که خطر بیماری قلبی و نارسایی قلبی را بالا می‌برد.
• نوروپاتی محیطی: آسیب به اعصابی که پیام‌ها را بین مغز، نخاع و بقیه بدن منتقل می‌کنند؛ این آسیب می‌تواند باعث درد، بی‌حسی و گزگز در دست‌ها و پاها شود.
• ناباروری: کاهش هورمون تیروئید می‌تواند در روند تخمک‌گذاری اختلال ایجاد کند.
• مشکلات بارداری: افزایش خطر سقط جنین، زایمان زودرس، پره‌اکلامپسی و نقایص مادرزادی در نوزاد.
• کمای میکسدم: نادرترین اما خطرناک‌ترین عارضه. حالتی تهدیدکننده حیات که در آن عملکرد بدن تا مرز خطرناکی کند می‌شود. علائمی مثل عدم تحمل شدید سرما، خواب‌آلودگی شدید، ضربان قلب بسیار کند و افت فشار خون از نشانه‌های هشدار هستند و نیاز به مراجعه فوری به اورژانس دارند.

آیا کم کاری تیروئید همیشه علامت دارد؟

خیر. در مراحل اولیه، بسیاری از بیماران هیچ علامت مشخصی ندارند. در برخی افراد فقط آزمایش خون، افزایش TSH را نشان می دهد که به آن کم کاری تیروئید تحت بالینی گفته می شود. تصمیم به درمان این وضعیت به عواملی مانند سطح TSH، سن، علائم، بارداری یا برنامه بارداری و سایر شرایط پزشکی بستگی دارد و باید توسط پزشک انجام شود.

آیا کم کاری تیروئید خطرناک است؟

در بیشتر موارد، اگر بیماری به موقع تشخیص داده شود و درمان مناسب انجام شود، افراد می توانند زندگی طبیعی داشته باشند. با این حال، عدم درمان طولانی مدت ممکن است خطر افزایش کلسترول، بیماری های قلبی، ناباروری و در موارد بسیار شدید، کمای میکسدم را افزایش دهد؛ عارضه ای نادر اما اورژانسی که بیشتر در کم کاری تیروئید شدید و درمان نشده دیده می شود.

نتیجه‌گیری

کم کاری تیروئید بیماری‌ای است که آرام پیش می‌آید اما تأثیرش روی زندگی روزمره می‌تواند قابل توجه باشد؛ از خستگی مزمن گرفته تا تغییرات وزن و خلق‌وخو. خبر امیدوارکننده این است که با یک آزمایش خون ساده می‌توان آن را تشخیص داد و با مصرف روزانه دارو، بیشتر افراد می‌توانند زندگی کاملاً عادی و سالمی داشته باشند. اگر هر یک از علائمی که در این مقاله گفته شد را در خودت می‌بینی به‌خصوص اگر خانم هستی، سابقه خانوادگی بیماری تیروئید داری یا اخیرا باردار بوده‌ای، بهتر است زودتر با پزشک مشورت کنی. تشخیص و درمان به‌موقع، ساده‌ترین راه برای جلوگیری از عوارض جدی‌تر این بیماری است.

منابع:

• niddk.nih.gov
• mayoclinic.org
• my.clevelandclinic.org
• nhs.uk