آیا کم کاری تیروئید باعث چاقی می‌شود؟

آیا کم‌کاری تیروئید باعث چاقی می‌شود؟ بله، کم‌کاری تیروئید می‌تواند باعث افزایش وزن شود، چون کاهش هورمون‌های تیروئیدی سرعت سوخت‌وساز بدن را پایین می‌آورد و در بعضی افراد با احتباس آب و نمک نیز همراه است.

بااین‌حال، هر افزایش وزنی را نمی‌توان به تیروئید نسبت داد و میزان اضافه‌وزن ناشی از کم‌کاری تیروئید نیز معمولا آن‌قدر زیاد نیست که تمام تغییرات وزن را توضیح دهد.

اگر احساس می‌کنید با وجود رعایت رژیم غذایی وزن‌تان بالا می‌رود، یا در کنار افزایش وزن علائمی مثل خستگی، احساس سرما، یبوست، خشکی پوست و ریزش مو دارید، بررسی عملکرد تیروئید می‌تواند مهم باشد.

اما سوال اینجاست که چطور تشخیص دهیم اضافه‌وزن واقعا از کم‌کاری تیروئید است و آیا با درمان تیروئید، وزن هم کاهش پیدا می‌کند؟

ارتباط کم‌کاری تیروئید و چاقی

غده تیروئید نقش مهمی در تنظیم سرعت مصرف انرژی در بدن دارد. هورمون‌های تیروئیدی روی سوخت‌وساز، تولید گرما و میزان انرژی‌ای که بدن در حالت استراحت مصرف می‌کند تاثیر می‌گذارند.

وقتی تیروئید هورمون کافی تولید نمی‌کند، بعضی از این فرایندها کندتر می‌شوند و در نتیجه بدن ممکن است انرژی کمتری نسبت به قبل مصرف کند. این تغییر می‌تواند زمینه را برای افزایش وزن فراهم کند.

اما ماجرا فقط به کاهش سرعت سوخت‌وساز محدود نمی‌شود. در کم‌کاری تیروئید، بدن ممکن است مقداری آب و نمک را نیز در خود نگه دارد. به همین دلیل، افزایش وزن ناشی از کم‌کاری تیروئید را نباید به‌طور کامل معادل افزایش چربی بدن در نظر گرفت.

از طرف دیگر، وقتی فرد به دلیل کم‌کاری تیروئید دچار خستگی و کاهش انرژی می‌شود، ممکن است فعالیت روزانه‌اش هم کمتر شود.

این موضوع می‌تواند در کنار کاهش مصرف انرژی، روی وزن اثر بگذارد. بنابراین افزایش وزن معمولا نتیجه یک عامل واحد نیست و شرایط هر فرد اهمیت دارد.

کم‌کاری تیروئید چقدر می‌تواند باعث افزایش وزن شود؟

یکی از سؤال‌های مهم این است که اگر واقعا کم‌کاری تیروئید عامل افزایش وزن باشد، معمولا چند کیلو به وزن اضافه می‌کند؟

پاسخ یک عدد ثابت برای همه افراد ندارد، اما افزایش وزن ناشی از کم‌کاری تیروئید معمولا بسیار کمتر از چیزی است که تصور می‌شود.

بر اساس اطلاعات موجود، برای بسیاری از افراد حدود ۵ تا ۱۰ پوند، یعنی تقریبا ۲ تا ۴.۵ کیلوگرم، از افزایش وزن می‌تواند با اختلال تیروئید مرتبط باشد. شدت کم‌کاری تیروئید و شرایط بدنی فرد نیز در این میزان تاثیر دارد.

بنابراین اگر فردی طی چند سال مقدار زیادی وزن اضافه کرده باشد، درست نیست که تمام این افزایش وزن را به تیروئید نسبت بدهیم.

در چنین شرایطی باید عوامل مختلفی در کنار عملکرد تیروئید بررسی شوند؛ از الگوی غذایی و میزان فعالیت گرفته تا خواب، داروهای مصرفی و سایر عوامل هورمونی و متابولیک.

نکته مهم دیگر این است که رابطه تیروئید و وزن همیشه یک‌طرفه نیست. پژوهش‌ها نشان داده‌اند که ارتباط بین چاقی و عملکرد تیروئید پیچیده است و در برخی افراد تغییرات وزن می‌تواند روی شاخص‌های تیروئیدی نیز اثر بگذارد. بنابراین بالا بودن وزن به‌تنهایی به معنی وجود کم‌کاری تیروئید نیست.

آیا افزایش وزن ناشی از کم‌کاری تیروئید چربی است یا آب؟

همه وزنی که در کم‌کاری تیروئید اضافه می‌شود، چربی نیست. یکی از دلایلی که ممکن است عدد وزن روی ترازو افزایش پیدا کند، تجمع آب و نمک در بدن است.

به همین دلیل، گاهی با شروع درمان مناسب و برگشت عملکرد تیروئید به وضعیت طبیعی، بخشی از وزن کاهش پیدا می‌کند؛ این کاهش وزن لزوما به معنی از بین رفتن مقدار زیادی چربی نیست.

به همین دلیل اگر کسی بعد از شروع درمان تیروئید چند کیلو وزن کم کند، نباید نتیجه بگیرد که لووتیروکسین یک داروی لاغری است. هدف اصلی درمان، جبران کمبود هورمون تیروئید و رساندن عملکرد بدن به محدوده مناسب است، نه ایجاد کاهش وزن مصنوعی.

چه علائمی همراه با افزایش وزن می‌تواند نشانه کم‌کاری تیروئید باشد؟

افزایش وزن به‌تنهایی نشانه کافی برای تشخیص کم‌کاری تیروئید نیست. این بیماری می‌تواند علائم مختلفی ایجاد کند و بعضی از این علائم به‌تدریج ظاهر می‌شوند؛ به همین دلیل ممکن است فرد برای مدتی متوجه ارتباط میان تغییرات بدن خود و تیروئید نشود.

علائم احتمالی کم‌کاری تیروئید عبارتند از:

• خستگی و کاهش انرژی
• افزایش وزن بدون علت مشخص
• احساس سرما، بیشتر از حد معمول
• یبوست
• خشکی پوست
• خشکی یا نازک‌شدن موها
• پف اطراف چشم یا صورت
• درد یا ضعف عضلانی
• اختلال در تمرکز و احساس مه‌آلودگی ذهنی
• تغییرات قاعدگی یا خونریزی‌های شدیدتر
• افزایش سطح کلسترول خون

البته داشتن یکی یا حتی چند مورد از این علائم به‌تنهایی به معنی کم‌کاری تیروئید نیست. مثلا خستگی، افزایش وزن یا مشکلات تمرکز می‌توانند دلایل مختلفی داشته باشند. به همین دلیل برای تشخیص، علائم باید در کنار معاینه و آزمایش‌های مربوط به تیروئید بررسی شوند.

آیا بین کم کاری تیروئید و فشار خون ارتباطی وجود دارد؟

از کجا بفهمیم افزایش وزن به دلیل کم‌کاری تیروئید است؟

اگر افزایش وزن با علائم دیگری مثل خستگی، احساس سرما، یبوست یا خشکی پوست همراه شده باشد، بررسی تیروئید می‌تواند منطقی باشد؛ اما نمی‌توان فقط بر اساس ظاهر یا عدد وزن تشخیص داد که علت چاقی، کم‌کاری تیروئید است.

پزشک معمولاً برای تشخیص، علائم، سابقه پزشکی، داروهای مصرفی و شرایط فرد را بررسی می‌کند و در صورت نیاز آزمایش خون درخواست می‌دهد. آزمایش‌های تیروئید می‌توانند میزان TSH و هورمون‌های تیروئیدی مانند T4 و T3 را ارزیابی کنند.

در کم‌کاری اولیه تیروئید، معمولا TSH افزایش پیدا می‌کند، زیرا غده هیپوفیز تلاش می‌کند تیروئید را برای تولید بیشتر هورمون تحریک کند. در مقابل، سطح هورمون تیروئید می‌تواند پایین باشد.

البته تفسیر آزمایش باید بر اساس شرایط فرد و محدوده مرجع همان آزمایشگاه انجام شود و بهتر است از روی یک عدد به‌تنهایی نتیجه‌گیری نشود.

برای تشخیص کم‌کاری تیروئید چه آزمایش‌هایی لازم است؟

TSH معمولا یکی از مهم‌ترین آزمایش‌ها برای بررسی عملکرد تیروئید است. اگر نتیجه آن غیرطبیعی باشد، پزشک ممکن است آزمایش‌های دیگری مانند Free T4 را نیز بررسی کند تا وضعیت هورمونی دقیق‌تر مشخص شود. در شرایط خاص، آزمایش T3 یا بررسی آنتی‌بادی‌های تیروئیدی نیز ممکن است مطرح شود.

نکته مهم این است که تفسیر نتیجه آزمایش به شرایط بالینی فرد بستگی دارد. مثلا کم‌کاری تیروئید آشکار با کم‌کاری تحت‌بالینی یکسان نیست و نمی‌توان هر افزایش جزئی TSH را به معنی بیماری شدید تیروئید دانست.

آیا درمان کم‌کاری تیروئید باعث لاغری می‌شود؟

درمان کم‌کاری تیروئید می‌تواند باعث کاهش بخشی از وزنی شود که در اثر خود بیماری ایجاد شده است، اما نباید انتظار داشت که درمان تیروئید به‌تنهایی باعث کاهش وزن چشمگیر شود.

وقتی سطح هورمون‌های تیروئید به محدوده مناسب برمی‌گردد، سوخت‌وساز بدن نیز به وضعیت طبیعی نزدیک می‌شود و بخشی از تغییرات وزن مرتبط با کم‌کاری تیروئید ممکن است برطرف شود.

در عین حال، شواهد نشان می‌دهند کاهش وزن بعد از درمان در همه افراد یکسان نیست و معمولا مقدار آن قابل توجه نیست. بنابراین اگر فردی پیش از ابتلا به کم‌کاری تیروئید اضافه‌وزن داشته باشد، نباید انتظار داشته باشد که صرفا با مصرف داروی تیروئید به وزن ایده‌آل برسد.

به زبان ساده، درمان تیروئید قرار است اختلال هورمونی را اصلاح کند، نه اینکه جای رژیم غذایی، فعالیت بدنی یا درمان چاقی را بگیرد.

بعد از تنظیم تیروئید چرا هنوز وزن کم نمی‌کنم؟

این سوال برای بسیاری از افراد مهم است: آزمایش تیروئیدم خوب شده، دارو را هم مرتب مصرف می‌کنم، پس چرا هنوز وزنم پایین نمی‌آید؟

پاسخ این است که وقتی عملکرد تیروئید به حالت طبیعی برمی‌گردد، توانایی بدن برای افزایش یا کاهش وزن تقریبا مانند فردی است که مشکل تیروئید ندارد. اگر افزایش وزن همچنان ادامه داشته باشد، احتمالا باید عوامل دیگری نیز بررسی شوند.

برای مثال، عواملی مثل:

• دریافت کالری بیشتر از نیاز بدن
• کاهش فعالیت بدنی
• کم‌خوابی یا خواب نامنظم
• افزایش سن و تغییرات ترکیب بدن
• بعضی داروها
• عوامل ژنتیکی
• سایر اختلالات هورمونی یا متابولیک
• عادت‌های غذایی که به‌مرور زمان تغییر کرده‌اند

می‌توانند روی وزن اثر داشته باشند.

به همین دلیل، اگر بعد از تنظیم تیروئید همچنان اضافه‌وزن وجود دارد، بهتر است به جای افزایش خودسرانه دوز دارو، علت‌های دیگر افزایش وزن بررسی شوند.

آیا کم‌کاری تیروئید باعث چاقی شکمی می‌شود؟

کم‌کاری تیروئید می‌تواند با افزایش وزن همراه باشد، اما نمی‌توان گفت هر نوع چاقی شکمی مستقیما به دلیل کم‌کاری تیروئید ایجاد شده است.

تغییرات وزن و تجمع چربی در ناحیه شکم تحت تاثیر عوامل مختلفی قرار دارد و نمی‌توان فقط با مشاهده افزایش چربی شکم، وجود کم‌کاری تیروئید را تشخیص داد. حتی رابطه میان سطح هورمون‌های تیروئید و شاخص‌های مختلف چاقی در مطالعات پیچیده بوده و همه یافته‌ها یکسان نیستند.

اگر چاقی شکمی همراه با علائم دیگری مثل خستگی، احساس سرما، یبوست یا تغییرات پوستی باشد، بررسی تیروئید می‌تواند بخشی از ارزیابی پزشکی باشد؛ اما نتیجه آزمایش باید در کنار سایر عوامل تفسیر شود.

آیا کم‌کاری تیروئید جلوی لاغرشدن را می‌گیرد؟

کم‌کاری تیروئید درمان‌نشده می‌تواند با کاهش مصرف انرژی و افزایش وزن همراه باشد و در نتیجه ممکن است روند کاهش وزن را دشوارتر کند. اما این به معنی آن نیست که فرد مبتلا به کم‌کاری تیروئید نمی‌تواند وزن کم کند.

وقتی کم‌کاری تیروئید به‌درستی درمان شود و سطح هورمون‌ها در محدوده مناسب قرار بگیرد، بدن دیگر به دلیل کمبود هورمون تیروئید در وضعیت کاهش‌یافته سوخت‌وساز قرار ندارد. از آنجا به بعد، کاهش وزن همچنان به مجموعه‌ای از عوامل مانند تغذیه، فعالیت بدنی، خواب و شرایط فردی بستگی دارد.

بنابراین اگر با وجود درمان مناسب تیروئید کاهش وزن برایتان دشوار است، بهتر است مشکل را فقط به تیروئید نسبت ندهید.

برای کاهش وزن در کم‌کاری تیروئید چه کار کنیم؟

کاهش وزن در افراد مبتلا به کم‌کاری تیروئید ممکن است کمی دشوارتر باشد، اما با کنترل مناسب بیماری و رعایت اصول تغذیه و فعالیت بدنی، رسیدن به وزن سالم امکان‌پذیر است. برای کاهش وزن، بهتر است به‌جای دنبال‌کردن رژیم‌های سخت یا حذف گروه‌های غذایی، ابتدا عملکرد تیروئید را کنترل و سپس یک برنامه پایدار برای کاهش وزن ایجاد کنید.

• کم‌کاری تیروئید را به‌خوبی کنترل کنید. اگر سطح هورمون‌های تیروئید هنوز تنظیم نشده باشد، خستگی، کاهش فعالیت بدنی و کندشدن متابولیسم می‌تواند کاهش وزن را دشوارتر کند. درمان کم‌کاری تیروئید معمولا با لووتیروکسین انجام می‌شود و دوز آن باید بر اساس آزمایش‌های خون و نظر پزشک تنظیم شود.
• سطح TSH را بررسی کنید. اگر به‌تازگی درمان را شروع کرده‌اید یا دوز لووتیروکسین تغییر کرده است، پزشک معمولا پس از چند هفته آزمایش TSH را تکرار می‌کند تا مشخص شود مقدار دارو مناسب است. بعد از ثابت‌شدن شرایط نیز پیگیری دوره‌ای اهمیت دارد.
• لووتیروکسین را درست مصرف کنید. مصرف دارو با معده خالی و همراه با آب می‌تواند به جذب مناسب آن کمک کند. مصرف هم‌زمان مکمل‌هایی مانند آهن و کلسیم و بعضی داروها می‌تواند جذب لووتیروکسین را کاهش دهد؛ بنابراین باید فاصله زمانی مناسب بین آن‌ها رعایت شود.
• کسری کالری ایجاد کنید. حتی در صورت ابتلا به کم‌کاری تیروئید، کاهش چربی بدن زمانی اتفاق می‌افتد که انرژی دریافتی کمتر از انرژی مصرفی باشد. این کاهش کالری باید منطقی و قابل‌ادامه باشد و به رژیم‌های بسیار کم‌کالری و حذف شدید غذاها متکی نباشد.
• پروتئین کافی مصرف کنید. تخم‌مرغ، ماهی، مرغ، گوشت کم‌چرب، لبنیات، حبوبات و سایر منابع پروتئینی می‌توانند در برنامه غذایی قرار بگیرند. دریافت پروتئین کافی در دوره کاهش وزن به حفظ توده عضلانی و ایجاد احساس سیری بیشتر کمک می‌کند.
• غذاهای پرفیبر را بیشتر کنید. سبزیجات، میوه‌ها، حبوبات و غلات کامل می‌توانند به افزایش احساس سیری و کنترل بهتر اشتها کمک کنند. البته اگر لووتیروکسین مصرف می‌کنید، افزایش قابل‌توجه فیبر غذایی بهتر است با نظر پزشک انجام شود، چون فیبر زیاد می‌تواند روی جذب دارو اثر بگذارد.
• تمرینات قدرتی را در برنامه قرار دهید. فقط تمرین هوازی برای کاهش وزن لازم نیست. تمرینات قدرتی می‌توانند به حفظ و تقویت عضلات در زمان کاهش وزن کمک کنند. ترکیب تمرین قدرتی با فعالیت‌های هوازی مانند پیاده‌روی، دوچرخه‌سواری یا شنا معمولا انتخاب مناسب‌تری است.
• فعالیت روزانه را افزایش دهید. برای کاهش وزن لازم نیست تمام فعالیت بدنی به ورزش در باشگاه محدود شود. پیاده‌روی بیشتر، استفاده از پله‌ها، کاهش زمان نشستن و انجام فعالیت‌های روزمره می‌تواند در افزایش مصرف انرژی روزانه مؤثر باشد.
• خواب کافی داشته باشید. کمبود خواب می‌تواند کنترل اشتها و انتخاب‌های غذایی را دشوارتر کند. داشتن برنامه خواب منظم در کنار تغذیه مناسب و فعالیت بدنی، بخشی از سبک زندگی سالم برای مدیریت وزن است.
• برای لاغری، دوز لووتیروکسین را خودسرانه افزایش ندهید. مصرف بیش‌ازحد هورمون تیروئید برای افزایش متابولیسم و کاهش وزن می‌تواند باعث تپش قلب، اضطراب، اختلال خواب، کاهش توده عضلانی و عوارض جدی‌تر شود. داروی تیروئید باید با هدف تنظیم هورمون‌ها مصرف شود، نه به‌عنوان داروی لاغری.
• اگر با وجود کنترل تیروئید وزن کم نمی‌شود، عوامل دیگر را بررسی کنید. وزن بدن فقط به عملکرد تیروئید وابسته نیست. میزان کالری دریافتی، فعالیت بدنی، خواب، استرس، ژنتیک و بعضی بیماری‌ها و داروها نیز می‌توانند روی وزن تأثیر داشته باشند.
• در صورت چاقی قابل‌توجه، درباره درمان‌های تخصصی مشورت کنید. اگر تغییر سبک زندگی به‌تنهایی برای کاهش وزن کافی نباشد، پزشک می‌تواند بر اساس شاخص توده بدنی، بیماری‌های همراه و شرایط فرد درباره داروهای کاهش وزن یا سایر روش‌های درمان چاقی تصمیم‌گیری کند.

آیا مصرف لووتیروکسین برای لاغری درست است؟

خیر. لووتیروکسین برای جایگزینی هورمون تیروئید در افرادی استفاده می‌شود که بدنشان به اندازه کافی این هورمون را تولید نمی‌کند. این دارو نباید به‌عنوان داروی لاغری در فردی که کم‌کاری تیروئید ندارد استفاده شود.

مصرف بیش از نیاز هورمون تیروئید ممکن است در ابتدا عدد وزن را تغییر دهد، اما این روش سالم یا ایمن برای کاهش وزن نیست. افزایش بیش از حد هورمون تیروئید می‌تواند با عوارضی مثل:

• تپش قلب
• اضطراب و بی‌قراری
• بی‌خوابی
• کاهش توده عضلانی
• کاهش تراکم استخوان
• اختلالات ریتم قلب

همراه شود. ضمن اینکه وزن از دست‌رفته معمولا بعد از قطع هورمون اضافی دوباره برمی‌گردد.

بنابراین اگر هدف شما کاهش وزن است، مصرف یا افزایش دوز لووتیروکسین بدون تجویز پزشک راه‌حل مناسبی نیست.

چه زمانی برای افزایش وزن باید به پزشک مراجعه کنیم؟

اگر افزایش وزن بدون تغییر مشخص در سبک زندگی اتفاق افتاده و همزمان علائم دیگری مانند خستگی، احساس سرما، یبوست، خشکی پوست، پف صورت یا ریزش مو دارید، بهتر است موضوع را با پزشک در میان بگذارید. پزشک می‌تواند بر اساس علائم و سابقه شما مشخص کند که آیا بررسی عملکرد تیروئید لازم است یا خیر.

اگر قبلا کم‌کاری تیروئید برایتان تشخیص داده شده و دارو مصرف می‌کنید اما علائم دوباره برگشته‌اند یا با وجود درمان همچنان ادامه دارند، ممکن است نیاز به بررسی مجدد وضعیت تیروئید و تنظیم درمان وجود داشته باشد. تغییر مقدار دارو باید توسط پزشک انجام شود، نه بر اساس تغییرات وزن یا احساس شخصی.

جمع‌بندی

کم‌کاری تیروئید می‌تواند باعث افزایش وزن شود، اما معمولا نباید تمام اضافه‌وزن را به این بیماری نسبت داد. کاهش سوخت‌وساز و احتباس آب و نمک از مهم‌ترین عواملی هستند که می‌توانند وزن را در کم‌کاری تیروئید افزایش دهند. با درمان مناسب، بخشی از این تغییر وزن ممکن است برطرف شود، اما اگر بعد از تنظیم تیروئید همچنان اضافه‌وزن وجود داشته باشد، باید عوامل دیگری را نیز در نظر گرفت.

اگر افزایش وزن شما همراه با علائم دیگری مثل خستگی، احساس سرما، یبوست، خشکی پوست یا پف صورت است، بهتر است به جای حدس‌زدن، عملکرد تیروئید را با آزمایش‌های مناسب بررسی کنید. مهم‌تر از همه اینکه لووتیروکسین و سایر هورمون‌های تیروئیدی داروی لاغری نیستند و افزایش خودسرانه دوز آنها می‌تواند خطرناک باشد.

منابع:

• pmc.ncbi.nlm.nih.gov
• my.clevelandclinic.org
• thyroid.org