بیماری هاشیموتو چیست؟ علائم، علت، تشخیص و درمان تیروئید هاشیموتو
ممکن است خستگی مداوم، احساس سرما، افزایش وزن یا ریزش مو را به استرس و سبک زندگی نسبت دهید. اما گاهی مجموعه این علائم از اختلالی در غده تیروئید خبر میدهد. هاشیموتو یکی از بیماریهایی است که میتواند بهتدریج عملکرد این غده را کاهش دهد. نکته مهم این است که بیماری هاشیموتو دقیقا همان کمکاری تیروئید نیست. بلکه یک بیماری خودایمنی است که در بسیاری از افراد در نهایت باعث کمکاری تیروئید میشود. در مراحل اولیه حتی ممکن است فرد هیچ علامتی نداشته باشد و سطح هورمونهای تیروئیدی او طبیعی باشد.
شناخت این تفاوت اهمیت زیادی دارد. زیرا وجود آنتیبادی تیروئید لزوما به معنای نیاز فوری به دارو نیست و تصمیم درمان براساس عملکرد واقعی تیروئید گرفته میشود. در ادامه توضیح میدهیم هاشیموتو چیست، چرا ایجاد میشود، چه علائمی دارد، چگونه تشخیص داده میشود، چه زمانی به درمان نیاز دارد و آیا رژیم غذایی میتواند در کنترل آن نقش داشته باشد.
مشاوره پزشکی آنلاین
سوالات پزشکی خود را با متخصصین مطرح کنید.
هاشیموتو چیست؟
بیماری هاشیموتو یا تیروئیدیت هاشیموتو (Hashimoto’s thyroiditis) یک بیماری خودایمنی مزمن است. در بیماریهای خودایمنی، سیستم ایمنی که در حالت طبیعی باید از بدن در برابر عوامل خارجی محافظت کند، به اشتباه بخشی از بافتهای خود بدن را هدف قرار میدهد.
در هاشیموتو، این حمله متوجه غده تیروئید است. غدهای کوچک و پروانهای شکل در جلوی گردن که هورمونهای تیروئیدی را تولید میکند. این هورمونها در تنظیم مصرف انرژی، دمای بدن، ضربان قلب، عملکرد عضلات، دستگاه گوارش و بسیاری از فعالیتهای دیگر بدن نقش دارند.
سیستم ایمنی در هاشیموتو آنتیبادیهایی علیه اجزای تیروئید تولید میکند و تجمع سلولهای ایمنی باعث التهاب و آسیب تدریجی بافت این غده میشود. یکی از مهمترین آنتیبادیها آنتیبادی ضد تیروئید پراکسیداز یا Anti-TPO است. با ادامه این فرایند، تیروئید ممکن است دیگر نتواند مقدار کافی هورمون تولید کند و در نتیجه کمکاری تیروئید (Hypothyroidism) ایجاد شود.
هاشیموتو با نامهای دیگری مانند تیروئیدیت لنفوسیتی مزمن، تیروئیدیت خودایمنی و تیروئیدیت خودایمنی مزمن نیز شناخته میشود.
آیا هاشیموتو همان کمکاری تیروئید است؟
خیر. این دو اصطلاح به یک وضعیت واحد اشاره نمیکنند.
هاشیموتو علت یا فرایند بیماری است. در حالی که کمکاری تیروئید وضعیت عملکردی غده تیروئید را توصیف میکند.
فرد ممکن است آنتیبادیهای مربوط به هاشیموتو را داشته باشد اما هنوز مقدار طبیعی هورمون تیروئید تولید کند. در چنین شرایطی پزشک عملکرد تیروئید را در طول زمان بررسی میکند و درمان دارویی بلافاصله شروع نمیشود.
از سوی دیگر، کمکاری تیروئید علل دیگری نیز دارد و همیشه ناشی از هاشیموتو نیست.
فرق هاشیموتو و کمکاری تیروئید
| ویژگی | هاشیموتو | کمکاری تیروئید |
|---|---|---|
| ماهیت | بیماری خودایمنی تیروئید | کاهش عملکرد و تولید هورمون تیروئید |
| علت | حمله سیستم ایمنی به تیروئید | هاشیموتو، جراحی تیروئید، برخی درمانها، کمبود شدید ید و علل دیگر |
| آنتیبادی تیروئید | اغلب قابل شناسایی است | لزومی به مثبت بودن ندارد |
| نیاز به دارو | در صورت طبیعی بودن عملکرد تیروئید، ممکن است فقط پیگیری لازم باشد | بسته به شدت و شرایط بیمار ممکن است لووتیروکسین تجویز شود |
علائم هاشیموتو چیست؟
بیماری هاشیموتو آهسته و طی ماهها یا سالها پیشرفت میکند. به همین دلیل بسیاری از افراد در مراحل اولیه هیچ علامت مشخصی ندارند. با آسیب بیشتر تیروئید و کاهش تولید هورمون، علائم کمکاری تیروئید ظاهر میشوند.
علائم احتمالی عبارتاند از:
- خستگی و کاهش انرژی
- احساس خوابآلودگی یا کندی
- حساسیت بیش از حد به سرما
- افزایش وزن خفیف یا غیرقابل توضیح
- یبوست
- خشکی پوست
- خشکی، نازک شدن یا ریزش مو
- شکنندگی ناخنها
- ضعف، درد یا گرفتگی عضلات
- درد یا خشکی مفاصل
- کاهش ضربان قلب
- احساس افسردگی یا افت خلق
- کاهش تمرکز یا اختلال حافظه
- پفکردگی صورت و اطراف چشمها
- کاهش میل جنسی
- قاعدگیهای سنگین یا نامنظم
- مشکلات باروری در برخی افراد
این علائم اختصاصی هاشیموتو نیستند. برای مثال خستگی، افزایش وزن، ریزش مو یا مشکلات تمرکز میتوانند در بسیاری از بیماریها و حتی بعضی شرایط غیرپزشکی دیده شوند. بنابراین تشخیص هاشیموتو فقط براساس علائم امکانپذیر نیست و به ارزیابی پزشکی و آزمایش خون نیاز دارد.
علت بیماری هاشیموتو چیست؟
علت دقیق آغاز بیماری هاشیموتو هنوز بهطور کامل مشخص نشده است. آنچه میدانیم این است که سیستم ایمنی به اشتباه بافت تیروئید را بهعنوان هدف شناسایی میکند و علیه آن واکنش نشان میدهد.
پژوهشها نشان میدهند احتمالا ترکیبی از استعداد ژنتیکی و عوامل محیطی در ایجاد بیماری نقش دارد. بنابراین نمیتوان یک عامل را به تنهایی بهعنوان علت قطعی هاشیموتو معرفی کرد.
چه کسانی بیشتر در معرض هاشیموتو هستند؟
احتمال ابتلا در بعضی گروهها بیشتر است. مهمترین عوامل مرتبط با افزایش خطر عبارتاند از:
- جنسیت: بیماری در زنان شایعتر از مردان است.
- سن: هاشیموتو در هر سنی ممکن است ایجاد شود، اما تشخیص آن در بزرگسالی شایعتر است.
- سابقه خانوادگی: وجود هاشیموتو، بیماری تیروئید یا اختلالات خودایمنی در اعضای خانواده احتمال ابتلا را افزایش میدهد.
- ابتلا به سایر بیماریهای خودایمنی: بیماری سلیاک، دیابت نوع یک، آرتریت روماتوئید، لوپوس و سندرم شوگرن از جمله بیماریهایی هستند که میتوانند همراه با افزایش احتمال هاشیموتو دیده شوند.
- عوامل محیطی و دریافت بیش از حد ید: مقدار بسیار زیاد ید در افراد مستعد ممکن است بر بیماریهای خودایمنی تیروئید اثر منفی بگذارد.
داشتن یک یا چند عامل خطر به معنای آن نیست که فرد حتما به هاشیموتو مبتلا خواهد شد.
هاشیموتو چگونه تشخیص داده میشود؟(آزمایش هاشیموتو )
تشخیص بیماری هاشیموتو با ترکیبی از شرححال، معاینه و آزمایش خون انجام میشود. پزشک درباره علائم، سابقه بیماریهای تیروئیدی و خودایمنی و سابقه خانوادگی سوال میکند و ممکن است گردن را از نظر بزرگ شدن تیروئید بررسی کند.
مهمترین آزمایشها شامل موارد زیر هستند.
1. آزمایش TSH
TSH یا هورمون محرک تیروئید از غده هیپوفیز ترشح میشود و تیروئید را برای تولید هورمون تحریک میکند.
وقتی تیروئید توانایی کافی برای تولید هورمون ندارد، هیپوفیز تلاش میکند با ترشح TSH بیشتر فعالیت آن را افزایش دهد. به همین دلیل بالا بودن TSH میتواند نشانه کمکاری تیروئید باشد. البته نتیجه باید همراه با T4، علائم بیمار و محدوده مرجع آزمایشگاه تفسیر شود.
2. آزمایش Free T4
T4 یا تیروکسین یکی از مهمترین هورمونهای تولیدشده توسط تیروئید است. کاهش Free T4 همراه با TSH بالا با کمکاری اولیه تیروئید سازگار است.
3. آزمایش Anti-TPO
آنتیبادی علیه آنزیم تیروئید پراکسیداز (Anti-TPO) یکی از مهمترین نشانگرهای آزمایشگاهی هاشیموتو است و در بسیاری از مبتلایان قابل شناسایی است. با این حال، منفی بودن Anti-TPO بهتنهایی همیشه برای رد قطعی بیماری کافی نیست و نتیجه باید همراه سایر یافتهها تفسیر شود.
در برخی شرایط ممکن است آنتیبادیهای دیگری مانند Anti-Tg نیز بررسی شوند.
آیا برای تشخیص هاشیموتو سونوگرافی لازم است؟
نه همیشه. بسیاری از افراد فقط با شرححال، معاینه و آزمایش خون قابل ارزیابی هستند.
پزشک ممکن است زمانی سونوگرافی تیروئید درخواست کند که:
- تیروئید بزرگ شده باشد
- در معاینه احتمال وجود ندول مطرح شود
- آنتیبادیها منفی باشند ولی همچنان به هاشیموتو شک وجود داشته باشد
- نیاز به بررسی ساختار غده تیروئید وجود داشته باشد
سونوگرافی میتواند تغییرات بافتی تیروئید را نشان دهد، اما تصمیم به انجام آن به شرایط هر فرد بستگی دارد.
درمان هاشیموتو چیست؟
درمان بیماری هاشیموتو به این بستگی دارد که آیا التهاب و آسیب تیروئید باعث کمکاری تیروئید شده است یا خیر.
فردی که آنتیبادی تیروئید مثبت دارد اما TSH و هورمونهای تیروئیدی او طبیعی هستند، لزوما به درمان دارویی نیاز ندارد. در چنین شرایطی پزشک ممکن است بررسی دورهای عملکرد تیروئید را پیشنهاد کند.
اگر هاشیموتو موجب کمکاری تیروئید شود، درمان استاندارد لووتیروکسین است.
لووتیروکسین چگونه عمل میکند؟
لووتیروکسین شکل مصنوعی هورمون T4 یا تیروکسین است و هورمونی را جایگزین میکند که تیروئید دیگر به مقدار کافی تولید نمیکند.
هدف درمان، رساندن سطح هورمونهای تیروئید به محدوده مناسب و کاهش علائم کمکاری است. مقدار دارو برای همه یکسان نیست و پزشک آن را با توجه به عواملی مانند سن، وزن، شدت کمکاری، بیماریهای زمینهای و نتایج آزمایش تعیین میکند.
پس از شروع درمان یا تغییر دوز، آزمایش TSH پس از چند هفته تکرار میشود تا مشخص شود مقدار دارو مناسب است یا خیر. پس از تثبیت وضعیت نیز بررسی دورهای عملکرد تیروئید اهمیت دارد.
دوز لووتیروکسین نباید بدون نظر پزشک افزایش، کاهش یا قطع شود. دریافت بیش از حد هورمون تیروئید میتواند عوارضی مانند اختلال ریتم قلب و افزایش خطر کاهش تراکم استخوان ایجاد کند.
بهترین روش درمان کم کاری تیروئید
آیا هاشیموتو باعث گواتر میشود؟
بله، در بعضی افراد التهاب مزمن میتواند باعث بزرگ شدن تیروئید یا گواتر شود. در این حالت ممکن است جلوی گردن متورم به نظر برسد یا فرد احساس فشار و پری در پایین گردن داشته باشد.
گواتر ناشی از هاشیموتو دردناک نیست. اما اگر بزرگ باشد میتواند بلع یا در مواردی تنفس را دشوار کند. با گذشت سالها و افزایش تخریب بافت تیروئید، اندازه غده در بعضی بیماران ممکن است دوباره کاهش پیدا کند.
رژیم غذایی برای هاشیموتو؛ آیا رژیم خاصی وجود دارد؟
در حال حاضر رژیم غذایی مشخصی که بتواند هاشیموتو را درمان یا روند بیماری را بهطور قطعی معکوس کند، تأیید نشده است. پژوهشها تاکید دارند که برای بسیاری از مکملها و مداخلات تغذیهای مورد مطالعه هنوز توصیه بالینی مشخصی وجود ندارد.
بنابراین ادعاهایی مانند درمان قطعی هاشیموتو با رژیم غذایی، پاکسازی تیروئید یا درمان هاشیموتو تنها با مکمل با شواهد فعلی سازگار نیستند.
هاشیموتو و مصرف ید
ید برای ساخت هورمونهای تیروئید ضروری است، اما مصرف بیش از حد ید میتواند در برخی مبتلایان به بیماریهای خودایمنی تیروئید مشکلساز باشد.
به همین دلیل استفاده خودسرانه از مکملهای ید، فرآوردههای جلبک دریایی یا محصولات حاوی مقادیر زیاد ید توصیه نمیشود. این موضوع به معنای حذف کامل ید از رژیم غذایی نیست. نیاز هر فرد، بهخصوص در دوران بارداری، باید بهصورت جداگانه ارزیابی شود.
آیا افراد مبتلا به هاشیموتو باید گلوتن را حذف کنند؟
حذف گلوتن برای تمام افراد مبتلا به هاشیموتو بهعنوان درمان استاندارد توصیه نشده است.
از آنجا که بیماری سلیاک نیز یک اختلال خودایمنی است و احتمال همراهی آن با هاشیموتو بیشتر است، افرادی که سلیاک قطعی دارند باید مطابق توصیه پزشکی رژیم بدون گلوتن داشته باشند. اما حذف گسترده مواد غذایی در فردی که سلیاک یا دلیل پزشکی مشخصی ندارد، بهتر است بدون ارزیابی پزشک یا متخصص تغذیه انجام نشود. همراهی هاشیموتو و سلیاک در منابع معتبر پزشکی گزارش شده است.
مشاوره روانشناسی
گفتگوی محرمانه با روانشناسان مجرب.
تاثیر سلنیوم و ویتامین D بر بیماری هاشیموتو
تاثیر مکملهایی مانند سلنیوم و ویتامین D بر بیماری هاشیموتو همچنان موضوع پژوهش است. مصرف دوزهای بالا یا خودسرانه مکمل با هدف درمان هاشیموتو توصیه علمی محسوب نمیشود.
بهترین روش درمان کم کاری تیروئید
هاشیموتو در بارداری چه اهمیتی دارد؟
کنترل عملکرد تیروئید در دوران بارداری اهمیت ویژهای دارد. کمکاری تیروئید درماننشده در بارداری با افزایش احتمال برخی عوارض برای مادر و جنین ارتباط دارد. به همین دلیل فرد مبتلا به هاشیموتو که قصد بارداری دارد، باردار شده است یا داروی تیروئید مصرف میکند باید پزشک خود را مطلع کند و طبق برنامه تعیینشده آزمایشهای تیروئید را انجام دهد.
نیاز به هورمون تیروئید و همچنین نیاز به ید در بارداری با شرایط معمول متفاوت است. بنابراین تغییر مقدار لووتیروکسین یا شروع مکمل ید باید تحت نظر پزشک انجام شود.
آیا بیماری هاشیموتو خطرناک است؟
هاشیموتو در بسیاری از افراد با پیگیری و درمان مناسب قابل کنترل است. خطر اصلی زمانی مطرح میشود که کمکاری تیروئید ایجاد شده باشد اما برای مدت طولانی تشخیص داده نشود یا بهدرستی درمان نشود.
کمکاری تیروئید درماننشده میتواند با مشکلاتی مانند موارد زیر همراه باشد:
- افزایش کلسترول خون
- مشکلات قلبی
- گواتر
- مشکلات باروری و برخی عوارض بارداری
- اختلالات خلقی
- در موارد بسیار شدید و نادر، کمای میکزدم
کمای میکزدم عارضهای بسیار نادر اما خطرناک از کمکاری شدید و درماننشده تیروئید است و به مراقبت اورژانسی نیاز دارد.
نتیجه گیری
هاشیموتو یک بیماری خودایمنی مزمن غده تیروئید است که در آن سیستم ایمنی به بافت تیروئید آسیب میزند و ممکن است به مرور باعث کمکاری تیروئید شود. همه افراد مبتلا در ابتدا علامت ندارند و مثبت بودن آنتیبادی تیروئید نیز به معنای نیاز فوری به دارو نیست.
تشخیص بر پایه شرححال، معاینه و آزمایشهایی مانند TSH، Free T4 و آنتیبادیهای تیروئید انجام میشود. در صورت ایجاد کمکاری، لووتیروکسین درمان استاندارد و موثری است و مقدار آن باید براساس آزمایشهای دورهای تنظیم شود.
رژیم یا مکمل مشخصی برای درمان قطعی هاشیموتو اثبات نشده است. اگر علائم مشکوک دارید یا سابقه بیماری تیروئید در خانواده شما وجود دارد، ارزیابی توسط پزشک یا متخصص غدد بهترین قدم بعدی است.
منابع:
گفتگو پیرامون این موضوع (0)