کم کاری تیروئید چقدر باشد خطرناکه؟

آزمایش خون دادی و دیدی هورمون TSH بالاست. اولین سوالی که به ذهنت می‌رسد احتمالا این است: «یعنی تیروئیدم کم‌کاره؟ کم کاری تیروئید چقدر باشه خطرناکه؟»

جواب این سوال به مقدار افزایش TSH و وضعیت هورمون‌های تیروئید بستگی دارد. بالا بودن TSH همیشه به معنی یک بیماری شدید یا خطر نیست. گاهی TSH فقط کمی افزایش پیدا کرده و فرد هیچ علامتی ندارد. در چنین شرایطی ممکن است کم‌کاری تیروئید خفیف یا تحت بالینی مطرح باشد و پزشک فقط پیگیری آزمایش را توصیه کند.

اما اگر TSH به میزان زیادی افزایش یافته باشد و Free T4 هم پایین باشد، کم‌کاری آشکار تیروئید مطرح می‌شود و معمولا نیاز به درمان دارد. کم‌کاری تیروئید در صورت تشخیص و درمان مناسب، در بیشتر افراد به خوبی کنترل می‌شود و فرد می‌تواند زندگی کاملا طبیعی داشته باشد.

بنابراین، بالا بودن TSH به تنهایی به معنی خطرناک بودن کم‌کاری تیروئید نیست. برای اینکه بفهمیم نتیجه آزمایش چقدر جدی است، باید عدد TSH را در کنار Free T4، علائم، سن و شرایط فرد بررسی کنیم.

سطوح مختلف TSH و میزان خطر آن

آزمایش TSH یک عدد ساده است، اما همین عدد می‌تواند طیف وسیعی از وضعیت‌ها را نشان بدهد. از چیزی که اصلا نیاز به نگرانی ندارد تا حالتی که باید فوری پیگیری شود. هرچه TSH بالاتر برود، یعنی مغز فشار بیشتری به تیروئید وارد می‌کند تا هورمون تولید کند و این نشانه‌ای است از این‌که تیروئید به‌تنهایی نمی‌تواند نیاز بدن را تامین کند. به‌طور کلی می‌توان سطوح TSH را در چهار دسته قرار داد:

عدد TSH شما چقدر باید باشد خطرناک است؟

جواب کوتاه این است: یک عدد واحد برای خطرناک‌شدن وجود ندارد. اما به‌طور کلی، وقتی TSH از حدود ۱۰ میلی‌واحد در لیتر بالاتر برود، پزشکان آن را کم‌کاری آشکار در نظر می‌گیرند. یعنی سطحی که دیگر بدن به‌تنهایی از پس جبران کمبود هورمون برنمی‌آید و T4 هم شروع به افت می‌کند.

تا همین‌جا هم خطرناک به معنای اورژانسی نیست. به معنای این است که بدون درمان، فرد به‌مرور علائم بیشتری را تجربه خواهد کرد و در درازمدت در معرض عوارضی مثل کلسترول بالا و مشکلات قلبی قرار می‌گیرد. خطر واقعی و فوری زمانی شروع می‌شود که این عدد برای مدت طولانی معمولا سال‌ها بدون هیچ درمانی باقی بماند و به‌مرور خیلی بالاتر برود.

پس اگر آزمایش شما TSH را کمی بالاتر از حد طبیعی نشان داده، دلیلی برای وحشت نیست. این عدد یک هشدار زودهنگام است، نه یک تشخیص فاجعه. قدم بعدی، مراجعه به پزشک برای تفسیر دقیق‌تر و در صورت نیاز شروع درمان کم کاری تیروئید است.

چه عواملی تعیین می‌کنند کم کاری تیروئید چقدر خطرناک است؟

یک عدد آزمایشگاهی به تنهایی تصویر کاملی از وضعیت بیمار نمی‌دهد. پزشک چند عامل را همزمان بررسی می‌کند:

• سطح TSH
  TSH شاخص مهمی برای ارزیابی عملکرد تیروئید است، اما تفسیر آن باید در کنار سایر آزمایش‌ها انجام شود.
• مقدار Free T4
  Free T4 یا تیروکسین آزاد نشان می‌دهد چه مقدار هورمون تیروئیدی در دسترس بدن است. افزایش TSH همراه با Free T4 پایین بیشتر به نفع کم کاری تیروئید آشکار است.
• علائم بیمار
  شدت خستگی، اختلال هوشیاری، ضربان قلب، تحمل سرما، یبوست و سایر علائم می‌تواند در ارزیابی شدت بیماری مؤثر باشد.
• سن و بیماری‌های زمینه‌ای
  افراد مسن و کسانی که بیماری قلبی یا سایر مشکلات زمینه‌ای دارند، ممکن است نیازمند پایش دقیق‌تری باشند.
• بارداری
  کم کاری تیروئید در دوران بارداری اهمیت ویژه‌ای دارد و محدوده‌های مورد استفاده برای TSH با افراد غیر باردار یکسان نیست. درمان نشدن کم کاری در بارداری می‌تواند خطر برخی عوارض مادر و جنین را افزایش دهد.

وقتی TSH بالای ۵۰ یا ۱۰۰ می‌رود خطرناک است؟

عددهایی مثل ۵۰ یا ۱۰۰ ترسناک به‌نظر می‌رسند. واقعیت هم این است که این سطح نشان‌دهنده کم‌کاری بسیار شدید تیروئید است. رسیدن به چنین عددی معمولا یک‌ شبه اتفاق نمی‌افتد. نشانه این است که کم‌کاری تیروئید برای مدت طولانی، احتمالا سال‌ها، بدون تشخیص یا بدون درمان باقی مانده است.

این وضعیت به‌خودی‌خود یک فوریت پزشکی مثل کمای میکسدم نیست، اما باید آن را جدی گرفت. در این سطح، T4 به‌شدت پایین است و بدن دیگر توان جبران را ندارد. علائم هم معمولا دیگر خفیف نیستند: خستگی شدید، افزایش وزن قابل‌توجه، افسردگی، و در بعضی افراد کندی محسوس ضربان قلب.

خبر خوب این است که حتی در این سطح، درمان بسیار موثر است. فقط باید با احتیاط بیشتری شروع شود. پزشک معمولا دوز دارو را از مقدار کم شروع می‌کند و به‌تدریج بالا می‌برد، چون افزایش ناگهانی هورمون تیروئید در بدنی که مدت‌ها با کمبود شدید سازگار شده، می‌تواند خودش فشار زیادی به قلب وارد کند. با پیگیری درست، حتی این سطح از کم‌کاری هم قابل کنترل و برگشت‌پذیر است.

آیا TSH بالای ۲۰ خطرناک است؟

TSH بالای ۲۰ قطعا غیرطبیعی و نیازمند بررسی پزشکی است، اما به خودی خود به معنی وضعیت اورژانسی نیست.

اگر TSH بالا باشد و Free T4 پایین آمده باشد، احتمال کم کاری آشکار بیشتر است. در این شرایط معمولا درمان جایگزینی هورمون تیروئید، اغلب با لووتیروکسین، مورد توجه قرار می‌گیرد. خطر اصلی زمانی مطرح می‌شود که کم کاری شدید مدت زیادی درمان نشود یا فرد داروی تجویز شده را دریافت نکند و در کنار آن علائم سیستمیک شدید ایجاد شود.

چرا درمان و پیگیری کم‌کاری تیروئید مهم است؟

تقریبا تمام خطراتی که درباره کم‌کاری تیروئید مطرح می‌شود، مربوط به حالتی است که فرد اصلا درمان نمی‌شود یا آزمایش‌های پیگیری را جدی نمی‌گیرد. کم‌کاری تیروئیدی که تشخیص داده شده و تحت درمان است، در اکثریت قریب‌به‌اتفاق موارد هیچ خطر جدی‌ای برای فرد ندارد.

درمان با یک قرص روزانه هورمون تیروئید (لووتیروکسین) انجام می‌شود. اما نکته کلیدی این‌جاست: پزشک باید طی چند هفته اول با آزمایش‌های مکرر، دوز را تنظیم کند. چون هم دوز کم و هم دوز زیاد می‌تواند مشکل‌ساز باشد. دوز بیش‌ازحد، خودش می‌تواند خطراتی مثل بی‌نظمی ضربان قلب یا پوکی استخوان ایجاد کند.

به همین دلیل، پیگیری منظم، حتی بعد از پیدا شدن دوز مناسب اهمیت دارد. بعد از تثبیت دوز، آزمایش‌ها هر ۶ ماه تا یک سال یک‌بار تکرار می‌شوند. این پیگیری‌های به‌ظاهر ساده، همان چیزی هستند که بین یک کم‌کاری خوش‌خیم و کنترل‌شده، با یک کم‌کاری پیشرونده و پرخطر فرق ایجاد می‌کنند.

برای کم کاری تیروئید چی بخوریم؟

اگر کم‌کاری تیروئید درمان نشود چه اتفاقی برای بدن می‌افتد؟

اینجا جایی است که سوال: چقدر خطرناک است؟ معنای واقعی پیدا می‌کند. کم‌کاری تیروئیدی که تشخیص داده شود و درمان شود، تقریبا همیشه بی‌خطر است. مشکل از جایی شروع می‌شود که فرد سال‌ها با علائم خفیف زندگی می‌کند و آزمایش نمی‌دهد.

عوارض احتمالی کم‌کاری تیروئید درمان‌نشده شامل موارد زیر است:

• مشکلات قلبی: کم‌کاری تیروئید باعث بالارفتن کلسترول بد (LDL) می‌شود و می‌تواند خطر بیماری قلبی و نارسایی قلب را افزایش دهد.
• گواتر: بزرگ‌شدن غده تیروئید که در موارد شدید می‌تواند در بلع یا تنفس اختلال ایجاد کند.
• آسیب عصبی محیطی (نوروپاتی): کم‌کاری طولانی‌مدت می‌تواند به اعصابی که پیام‌ها را بین مغز و اندام‌ها منتقل می‌کنند آسیب بزند، و باعث درد، بی‌حسی یا گزگز در دست و پا شود.
• ناباروری: سطح پایین هورمون تیروئید می‌تواند در روند تخمک‌گذاری اختلال ایجاد کند و باروری را کاهش دهد.
• مشکلات دوران بارداری: از افزایش فشار خون بارداری گرفته تا خطر بالاتر ناهنجاری‌های جنینی.
• افسردگی و اضطراب: بسیاری از افرادی که کم‌کاری تیروئید درمان‌نشده دارند، تغییرات خلقی محسوسی را تجربه می‌کنند که گاهی حتی زودتر از علائم جسمی تشخیص داده می‌شود.

نکته دلگرم‌کننده این است که این عوارض نتیجه سال‌ها بی‌توجهی هستند، نه یک آزمایش TSH بالا در یک نوبت. با شروع به‌موقع درمان، بیشتر این خطرات یا اصلا پیش نمی‌آیند یا برگشت‌پذیرند.

علائم خطرناک تیروئید کم کار

بیشتر علائم کم کاری تیروئید مانند خستگی، افزایش وزن، احساس سرما، خشکی پوست و یبوست به خودی خود نشانه یک وضعیت اورژانسی نیستند. نگرانی اصلی زمانی است که کم کاری تیروئید بسیار شدید و درمان نشده باشد و عملکرد اندام های حیاتی بدن را مختل کند. در موارد نادر، این وضعیت می تواند به کمای میکسدم (Myxedema coma) منجر شود که یک عارضه تهدیدکننده حیات و نیازمند درمان فوری است.

علائم هشداردهنده کم کاری شدید تیروئید می توانند شامل موارد زیر باشند:

• اختلال سطح هوشیاری، گیجی یا کاهش هوشیاری
• کاهش شدید دمای بدن
• کند شدن قابل توجه ضربان قلب
• افت فشار خون
• کند یا سطحی شدن تنفس و دشواری در تنفس
• تورم قابل توجه، به ویژه در صورت و اندام ها
• ضعف شدید یا بی حالی غیرطبیعی
• در موارد بسیار شدید، بیهوشی یا کما

کم‌کاری تیروئید در بارداری خطرناک است؟

بارداری یکی از موقعیت‌هایی است که کم‌کاری تیروئید باید جدی‌تر از همیشه گرفته شود. اگر کم‌کاری تیروئید در دوران بارداری تشخیص داده نشود یا درمان نشود، می‌تواند خطر سقط جنین، زایمان زودرس، و مسمومیت بارداری (پره‌اکلامپسی) را افزایش دهد. علاوه بر این، چون هورمون تیروئید مادر در رشد مغزی جنین در ماه‌های اول نقش دارد، کمبود آن می‌تواند روی رشد جنین هم تاثیر بگذارد.

خبر خوب این است که داروهای هورمون تیروئید، از جمله لووتیروکسین، در بارداری کاملا بی‌خطر هستند. در واقع خیلی از خانم‌هایی که قبل از بارداری هم این دارو را مصرف می‌کرده‌اند، باید دوز آن را زیر نظر پزشک افزایش دهند، چون نیاز بدن به هورمون تیروئید در بارداری بالا می‌رود. اگر باردار هستید یا قصد بارداری دارید و سابقه کم‌کاری تیروئید دارید، بهتر است هرچه زودتر با پزشک خود در این‌باره صحبت کنید.

نتیجه گیری

خطرناک بودن کم کاری تیروئید را نمی‌توان تنها با یک عدد TSH تعیین کرد. با این حال، TSH بالاتر از ۱۰ mIU/L یک محدوده مهم بالینی است و نیاز به ارزیابی جدی و در بسیاری از موارد درمان دارد. اگر TSH بسیار بالا باشد و همزمان Free T4 پایین و علائم واضح وجود داشته باشد، کم کاری آشکار مطرح می‌شود.

خبر خوب این است که تشخیص و درمان کم‌کاری تیروئید ساده، ارزان، و بسیار مؤثر است. یک آزمایش خون ساده، و در صورت لزوم یک قرص روزانه، کافی است تا این خطرات عملا به صفر برسند. اگر در گروه‌های پرخطر هستید: زنان، افراد بالای ۶۰ سال، کسانی که سابقه خانوادگی بیماری تیروئید دارند، یا افرادی که اخیرا زایمان کرده‌اند، چکاپ دوره‌ای تیروئید را جدی بگیرید.

منابع:

• mayoclinic.org
• niddk.nih.gov
• nhs.uk
• clevelandclinic.org