پرکاری تیروئید چیست؟ علل، تشخیص و روش های درمان

آیا کاهش وزن ناگهانی، تپش قلب، تعریق زیاد یا بی‌قراری همیشه به استرس مربوط است؟ نه لزوما.

گاهی این علائم می‌توانند به افزایش فعالیت غده تیروئید مربوط باشند. پرکاری تیروئید زمانی ایجاد می‌شود که غده تیروئید بیش از نیاز بدن هورمون تولید کند. هورمون‌هایی که بر ضربان قلب، مصرف انرژی، دمای بدن، عضلات، گوارش و بسیاری از عملکردهای دیگر اثر می‌گذارند.

به همین دلیل، افزایش آن‌ها می‌تواند مجموعه‌ای از علائم جسمی و روانی ایجاد کند. البته وجود این نشانه‌ها به‌تنهایی برای تشخیص کافی نیست و بیماری‌های دیگری نیز ممکن است علائم مشابهی داشته باشند. تشخیص دقیق با بررسی علائم، معاینه و آزمایش‌های عملکرد تیروئید انجام می‌شود. در این مقاله بررسی می‌کنیم پرکاری تیروئید چیست، چه علائمی دارد، چرا ایجاد می‌شود، چگونه تشخیص داده می‌شود و در چه شرایطی نیاز به پیگیری پزشکی دارد.

پرکاری تیروئید چیست؟

پرکاری تیروئید وضعیتی است که در آن غده تیروئید مقدار بیشتری از حد طبیعی هورمون‌های تیروئیدی تولید می‌کند. تیروئید غده‌ای پروانه‌ای‌ شکل در قسمت جلویی و پایین گردن است که دو هورمون اصلی به نام‌های تیروکسین (T4) و تری‌یودوتیرونین (T3) تولید می‌کند. این هورمون‌ها در تنظیم مصرف انرژی، دمای بدن، ضربان قلب و فعالیت بسیاری از اندام‌ها نقش دارند.
وقتی مقدار این هورمون‌ها بیش از نیاز بدن شود، بسیاری از فرایندهای متابولیک سریع‌تر می‌شوند. به همین دلیل ممکن است فرد بدون تلاش وزن کم کند، ضربان قلبش افزایش پیدا کند، بیشتر عرق کند یا نسبت به گرما حساس‌تر شود. لرزش دست، اختلال خواب، ضعف عضلانی و تغییر در دفعات دفع نیز ممکن است دیده شود.

شدت علائم در همه افراد یکسان نیست. بعضی افراد علائم واضحی دارند، اما در برخی دیگر به‌ویژه سالمندان نشانه‌ها ممکن است خفیف‌تر یا متفاوت باشند و بیشتر به شکل خستگی، ضعف، کاهش وزن یا نامنظمی ضربان قلب ظاهر شوند.

تفاوت پرکاری تیروئید با تیروتوکسیکوز چیست؟

اصطلاح‌های “پرکاری تیروئید” و “تیروتوکسیکوز” گاهی به‌جای یکدیگر استفاده می‌شوند، اما از نظر پزشکی دقیقا یکسان نیستند.

پرکاری تیروئید به حالتی گفته می‌شود که خود غده تیروئید بیش از حد هورمون تولید می‌کند. در مقابل، تیروتوکسیکوز اصطلاح گسترده‌تری است و به وجود مقدار یا اثر بیش از حد هورمون تیروئیدی در بدن اشاره دارد. حتی اگر تیروئید در آن زمان هورمون بیشتری تولید نکند. برای مثال، در برخی انواع التهاب تیروئید، هورمون ذخیره‌شده در غده تیروئید وارد خون می‌شود و می‌تواند حالتی به نام تیروتوکسیکوز (یا اگر بخواهیم به فارسی بگوییم؛ مسمومیت تیروئیدی) را ایجاد کند.

این تفاوت برای انتخاب روش درمان اهمیت دارد؛ زیرا درمان به علت افزایش هورمون‌های تیروئید بستگی دارد.

علائم پرکاری تیروئید چیست؟

افزایش هورمون‌های تیروئیدی می‌تواند چند دستگاه بدن را هم‌زمان تحت تاثیر قرار دهد. به همین دلیل، علائم پرکاری تیروئید فقط به کاهش وزن یا تپش قلب محدود نمی‌شوند. شدت و ترکیب علائم نیز در افراد مختلف متفاوت است.

علائم احتمالی عبارت‌اند از:

• کاهش وزن بدون قصد و برنامه قبلی
•  افزایش ضربان یا تپش قلب
•  نامنظم شدن ضربان قلب (آریتمی)
•  لرزش دست‌ها یا انگشتان
•  احساس گرمای بیش از حد و عدم تحمل گرما
•  افزایش تعریق
•  اضطراب، بی‌قراری یا تحریک‌پذیری
•  بروز اختلال در خواب
• ضعف عضلانی
• خستگی
• افزایش اشتها
• افزایش دفعات اجابت مزاج یا گاهی اسهال
• تغییر در شدت یا فواصل دوره‌های قاعدگی
• نازک یا شکننده شدن موها
• بزرگ شدن غده تیروئید

در بیماری گریوز، که یکی از مهم‌ترین علل پرکاری تیروئید است، ممکن است علائم چشمی مانند برجسته شدن چشم‌ها، قرمزی، تورم یا احساس فشار در اطراف چشم نیز ایجاد شود. این علائم در تمام مبتلایان به پرکاری تیروئید دیده نمی‌شوند و بیشتر با بیماری چشمی تیروئیدی مرتبط با گریوز ارتباط دارند.

اگر به علائم چشمی مبتلا هستید در صورت بروز کاهش دید، تغییر در دیدن رنگ‌ها، از دست رفتن بخشی از میدان بینایی یا بسته نشدن کامل پلک‌ها باید سریعا برای ارزیابی چشم‌پزشکی به پزشک مراجعه کنید و منتظر آزمایشات بعدی تیروئید نمانید. همچنین ترک سیگار و دوری از دود آن نیز در کاهش خطر ایجاد یا تشدید بیماری چشمی تیروئید اهمیت دارد.

علت پرکاری تیروئید چیست؟

پرکاری تیروئید یک بیماری با علت واحد نیست. شرایط مختلفی می‌توانند باعث افزایش تولید یا آزاد شدن هورمون‌های تیروئیدی شوند و تشخیص علت آن، نقش مهمی در انتخاب درمان دارد. بیماری گریوز، ندول‌های فعال تیروئید، التهاب غده تیروئید (تیروئیدیت) و مصرف بیش از اندازه داروی لووتیروکسین را از علل اصلی این وضعیت هستند.

1. بیماری گریوز

بیماری گریوز (Graves’ disease) یک بیماری خودایمنی است. در این بیماری، سیستم ایمنی آنتی‌بادی‌هایی (پادتن) تولید می‌کند که گیرنده‌های موجود روی سلول‌های تیروئید را تحریک می‌کنند. در نتیجه، غده تیروئید به تولید بیش از حد هورمون ادامه می‌دهد.
گریوز یکی از شایع‌ترین علل پرکاری تیروئید محسوب می‌شود. این بیماری همچنین می‌تواند با بزرگ شدن تیروئید و در برخی افراد با درگیری چشم همراه باشد.

2. ندول‌های فعال تیروئید

گاهی یک یا چند ندول تیروئیدی مستقل از کنترل طبیعی بدن شروع به تولید هورمون می‌کنند. این وضعیت ممکن است با عنوان‌هایی مانند ندول سمی، آدنوم سمی یا گواتر مولتی‌ندولار سمی شناخته شود.
در چنین شرایطی، بخشی از بافت تیروئید فعالیت بیشتری پیدا می‌کند و می‌تواند مقدار هورمون تیروئیدی در خون را افزایش دهد.

3. تیروئیدیت (التهاب تیروئید)

تیروئیدیت به التهاب غده تیروئید گفته می‌شود. در برخی انواع تیروئیدیت، هورمون‌هایی که از قبل در غده ذخیره شده‌اند، ناگهان وارد جریان خون می‌شوند و برای مدتی علائمی مشابه پرکاری تیروئید ایجاد می‌کنند.

این نوع افزایش هورمون با بیماری گریوز یا ندول فعال تفاوت دارد. زیرا در تیروئیدیت الزاما تولید هورمون افزایش نیافته است و صرفا هورمون‌های ذخیره شده در غده تیروئید به داخل خون آزاد می‌شوند. به همین دلیل، نوع درمان نیز می‌تواند متفاوت باشد.

تیروئیدیت ممکن است در شرایط مختلفی از جمله پس از ابتلا به بعضی عفونت‌ها یا پس از بارداری ایجاد شود. در برخی موارد نیز علت آن مشخص نیست.

۴. مصرف برخی داروها

مصرف بیش از اندازه هورمون‌ تیروئیدی مانند داروی لووتیروکسین که برای بیماری کم‌کاری تیروئید مورد استفاده قرار میگیرد، میتواند منجر به افزایش سطح هورمون‌های تیروئیدی در خون و بروز تیروتوکسیکوز شود. همچنین دریافت زیاد ید و بعضی داروهای حاوی ید هم ممکن است عملکرد تیروئید را مختل کنند. بنابراین لازم هست حتما نوع و مقدار داروهای مصرفی خود را به اطلاع پزشک برسانید.

پرکاری تیروئید چگونه تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص پرکاری تیروئید فقط بر اساس علائم انجام نمی‌شود. پزشک شرح حال، معاینه و آزمایش خون را کنار یکدیگر بررسی می‌کند. ممکن است ضربان قلب، لرزش دست، وضعیت پوست، اندازه تیروئید و وجود علائم چشمی نیز بررسی شوند.

آزمایش‌های اصلی شامل موارد زیر هستند:

• TSH: هورمون محرک تیروئید که از غده هیپوفیز در مغز ترشح می‌شود.
• FT4: یکی از هورمون‌های اصلی تیروئید است.
• T3: یکی از هورمون‌های اصلی تیروئید است.

در پرکاری تیروئید آشکار، سطح TSH کاهش می‌یابد و سطح T4 یا T3 افزایش پیدا می‌کند. با این حال، تفسیر نتایج باید بر اساس محدوده مرجع آزمایشگاه، شرایط فرد، داروها و سایر عوامل پزشکی انجام شود.

اگر پزشک نیاز داشته باشد علت پرکاری تیروئید را مشخص کند، ممکن است آزمایش آنتی‌ بادی‌های تیروئید یا بررسی‌های تصویربرداری مانند اسکن پزشکی هسته‌ای یا سونوگرافی نیز درخواست شود. همه بیماران به همه این آزمایش‌ها نیاز ندارند.

پرکاری تیروئید تحت‌ بالینی چیست؟

در پرکاری تیروئید تحت‌ بالینی (Subclinical hyperthyroidism) میزان TSH پایین است، اما سطح T3 و T4 همچنان در محدوده طبیعی قرار دارد. برخی افراد هیچ علامتی ندارند و برخی ممکن است نشانه‌های خفیفی تجربه کنند.

وجود این حالت به معنی نیاز قطعی همه افراد به درمان نیست. تصمیم‌گیری، به علت بیماری، میزان کاهش TSH، سن، علائم و وجود مشکلاتی مانند بیماری قلبی یا کاهش تراکم استخوان بستگی دارد. بنابراین، نتیجه آزمایش پایین بودن TSH نباید بدون ارزیابی پزشکی به‌عنوان پرکاری شدید تیروئید تفسیر شود.

پرکاری تیروئید چه عوارضی دارد؟

پرکاری تیروئید درمان‌نشده یا کنترل‌نشده در بعضی افراد می‌تواند با عوارض قلبی، استخوانی و سایر مشکلات همراه شود. احتمال و شدت عوارض به عواملی مانند علت بیماری، شدت افزایش هورمون‌ها، سن و مدت ادامه بیماری بستگی دارد.

از عوارض مهم می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• اختلالات ریتم قلب: از جمله فیبریلاسیون دهلیزی که با افزایش خطر سکته مغزی ارتباط دارد.
• مشکلات قلبی: پرکاری شدید یا طولانی‌مدت می‌تواند فشار بیشتری بر قلب وارد کند.
• کاهش استحکام استخوان‌ها: افزایش طولانی‌مدت هورمون‌های تیروئیدی می‌تواند بر تراکم استخوان اثر منفی بگذارد.
• بیماری چشمی تیروئیدی: بیشتر در ارتباط با بیماری گریوز دیده می‌شود.
• طوفان تیروئیدی: عارضه‌ای نادر اما خطرناک که با تشدید شدید علائم ناشی از هورمون‌های تیروئیدی همراه است و به درمان فوری نیاز دارد.

علت پرکاری تیروئید در زنان

پرکاری تیروئید در زنان بیشتر از مردان دیده می‌شود و بیماری گریوز یکی از مهم‌ترین علل آن است. گریوز یک بیماری خودایمنی است که در آن سیستم ایمنی، تیروئید را به تولید بیش از حد هورمون تحریک می‌کند. سابقه خانوادگی بیماری‌های تیروئید و ابتلا به برخی بیماری‌های خودایمنی نیز می‌تواند احتمال بروز آن را افزایش دهد.

علاوه بر گریوز، ندول‌های فعال تیروئید و انواعی از تیروئیدیت‌ها از علل دیگر آن هستند. در زنان، تیروئیدیت (التهاب غده تیروئید) پس از زایمان نیز می‌تواند برای مدتی باعث افزایش هورمون‌های تیروئیدی شود.

پرکاری تیروئید در بارداری و شیردهی

در ۳ ماهه اول بارداری، تغییرات هورمونی بدن مادر می‌تواند باعث کاهش طبیعی TSH شود. گاهی این تغییر با افزایش موقت هورمون‌های تیروئیدی نیز همراه است؛ وضعیتی که به آن تیروتوکسیکوز گذرای بارداری گفته می‌شود و معمولا به داروی ضدتیروئید نیاز ندارد.

اما پرکاری تیروئید ناشی از بیماری گریوز ممکن است برای مادر و جنین خطرناک باشد و به درمان نیاز داشته باشد. پزشک با بررسی علائم، آزمایش‌های تیروئید و در صورت لزوم سنجش آنتی‌بادی TRAb، علت را مشخص می‌کند.

در صورت نیاز به داروی ضدتیروئید در ۳ ماهه اول، معمولا پروپیل‌تیواوراسیل (PTU) ترجیح داده می‌شود. درمان باید با کمترین دوز مؤثر و همراه با آزمایش‌های منظم انجام شود. درمان با ید رادیواکتیو در دوران بارداری و هنگام شیردهی نباید انجام شود. در مقابل، بعضی داروهای ضدتیروئید می‌توانند در دوران شیردهی مصرف شوند.

غذاهای ممنوع در پرکاری تیروئید

برای همه مبتلایان به پرکاری تیروئید فهرست ثابتی از غذاهای ممنوع وجود ندارد، اما دریافت مقادیر زیاد ید می‌تواند در بعضی افراد، به‌خصوص مبتلایان به بیماری گریوز یا سایر بیماری‌های خودایمنی تیروئید، پرکاری را ایجاد یا تشدید کند. منابع غنی و متمرکز ید مانند کلپ، دالس و سایر جلبک‌های دریایی و مکمل‌های حاوی ید باید با نظر پزشک مصرف شوند.

برخی مولتی‌ویتامین‌ها و حتی شربت‌های سرفه نیز ممکن است ید داشته باشند. حذف خودسرانه تمام مواد غذایی حاوی ید، از جمله لبنیات یا تخم‌مرغ، توصیه نمی‌شود. میزان محدودیت باید بر اساس علت بیماری، وضعیت تغذیه‌ای و نظر پزشک تعیین شود.

پرکاری تیروئید چگونه درمان می‌شود؟

انتخاب نوع درمان به علت بیماری، شدت آن، سن، بارداری، مشکلات قلبی و حتی وضعیت چشم‌ها نیز بستگی دارد.

• داروهای ضدتیروئید: داروهایی مانند متی‌مازول تولید هورمون را کاهش می‌دهند. دوره اولیه درمان گریوز در بزرگسالان معمولا ۱۲ تا ۱۸ ماه است، اما بعضی افراد به درمان طولانی‌تر نیاز دارند. قطع دارو به نتیجه آزمایش‌ها و ارزیابی پزشک بستگی دارد.
• داروهای کنترل علائم: داروهای بتلابلاکر مانند پروپرانولول ممکن است برای کاهش تپش قلب و لرزش دست‌ها تجویز شوند. این داروها علت بیماری را درمان نمی‌کنند و تنها علائم آن را کاهش می‌دهند.
• ید رادیواکتیو: برای برخی مبتلایان به گریوز یا ندول‌های فعال مناسب است.
• جراحی: در شرایطی مانند بزرگی تیروئید همراه با فشار بر راه تنفس یا ایجاد مشکل در بلع، یا نامناسب بودن گزینه‌های دیگر مطرح می‌شود. پس از برداشتن کامل تیروئید، مصرف مادام‌العمر هورمون جایگزین لازم است.

در تیروئیدیت ناشی از نشت هورمون ذخیره‌شده به داخل خون، داروهای ضدتیروئید معمولا کاربرد ندارند و درمان بر کنترل علائم و پیگیری تغییرات عملکرد غده تیروئید متمرکز است.

آزمایش‌های پیگیری چه زمانی انجام می‌شوند؟

بهبود تپش قلب یا کاهش تعریق، به‌تنهایی نشان‌دهنده طبیعی شدن مقدار هورمون‌ها نیستند. هنگام مصرف داروی ضدتیروئید، آزمایش‌های تیروئید باید طبق برنامه پزشک تکرار شوند. برای مثال شاید لازم باشد طبق توصیه پزشک آزمایش‌ها را در ابتدای درمان، هر ۶ هفته تا طبیعی شدن TSH و سپس هر ۳ ماه یکبار تکرار کنید. در بارداری یا شرایط خاص ممکن است فاصله‌ها کوتاه‌تر باشد.

چه زمانی باید برای بررسی پرکاری تیروئید به پزشک مراجعه کرد؟

کاهش وزن بی‌دلیل، ضربان قلب سریع یا نامنظم، تعریق غیرعادی، لرزش دست یا ایجاد تورم و درد در قسمت جلوی گردن از علائمی هستند که بهتر است بررسی پزشکی شوند، به‌خصوص اگر مداوم باشند یا چند علامت هم‌زمان وجود داشته باشد. این نشانه‌ها اختصاصی پرکاری تیروئید نیستند و برای تعیین علت، ارزیابی پزشکی و انجام آزمایش لازم است.

در مقابل، بروز علائم شدید مانند ضربان قلب بسیار سریع همراه با تب بالا، گیجی یا کاهش سطح هوشیاری می‌تواند نشانه یک وضعیت اورژانسی از جمله طوفان تیروئیدی باشد و نیازمند دریافت فوری خدمات پزشکی است.

نتیجه گیری

پرکاری تیروئید زمانی رخ می دهد که غده تیروئید بیش از نیاز بدن هورمون تولید کند و افزایش این هورمون ها می تواند بر ضربان قلب، متابولیسم، دمای بدن، گوارش و عملکرد عضلات اثر بگذارد. کاهش وزن بدون دلیل، تپش قلب، تعریق زیاد، لرزش دست، بی قراری، اختلال خواب و حساسیت به گرما از علائم احتمالی آن هستند، اما این نشانه ها به تنهایی برای تشخیص پرکاری تیروئید کافی نیستند.

بیماری گریوز، ندول های فعال تیروئید، تیروئیدیت (التهاب غده تیروئید) و مصرف بش از اندازه داروی لووتیروکسین از مهم ترین علل این وضعیت هستند و تشخیص علت، برای انتخاب روش درمان اهمیت دارد. بررسی سطح TSH و هورمون های T4 و T3 بخش اصلی ارزیابی است و در صورت نیاز، آزمایش های تکمیلی و تصویربرداری نیز انجام می شود.

اگر کاهش وزن بی دلیل، تپش قلب مداوم یا نامنظم، تعریق غیرعادی، لرزش یا سایر علائم پرکاری تیروئید را تجربه می کنید، بهتر است برای بررسی علت به پزشک مراجعه کنید. همچنین ضربان قلب بسیار سریع همراه با تب بالا، گیجی یا کاهش سطح هوشیاری نیازمند ارزیابی فوری پزشکی است.

منابع:

• mayoclinic.org
• niddk.nih.gov
• my.clevelandclinic.org
• nhs.uk
• nice.org.uk
• thyroid.org