تأثیر چاقی بر آرتروز زانو، کمر و مفاصل بدن
تأثیر چاقی بر آرتروز زانو، کمر و مفاصل بدن تنها به افزایش فشار ناشی از وزن اضافی محدود نمیشود؛ پژوهشهای علمی نشان دادهاند که بافت چربی فعال میتواند با ترشح مواد التهابی، روند تخریب غضروفها را تسریع کرده و خطر ابتلا به آرتروز، دردهای مزمن مفصلی و محدودیت حرکتی را افزایش دهد. به همین دلیل، اضافه وزن امروزه یکی از مهمترین عوامل قابل کنترل در پیشگیری و مدیریت بیماری های مفصلی به شمار میرود.
اگر برایتان این سؤال مطرح است که آیا کاهش وزن میتواند درد زانو و کمر را کاهش دهد، چاقی چگونه مفاصل مختلف بدن را تحت تأثیر قرار میدهد و چه راهکارهایی برای محافظت از مفاصل وجود دارد، در ادامه این مقاله با استناد به شواهد علمی، به تمام این پرسشها پاسخ خواهیم داد.
مشاوره پزشکی آنلاین
سوالات پزشکی خود را با متخصصین مطرح کنید.
چاقی چیست؟ – عوارض و دلایل و راههای درمان اضافه وزن و چاقی
چاقی چگونه باعث آسیب به مفاصل میشود؟
چاقی یکی از مهمترین عوامل خطر قابل اصلاح برای ابتلا و پیشرفت آرتروز محسوب میشود. برخلاف تصور رایج، تأثیر اضافهوزن بر سلامت مفاصل تنها به افزایش فشار روی استخوانها محدود نیست. امروزه شواهد علمی نشان میدهند که چاقی از دو مسیر اصلی، یعنی افزایش بار مکانیکی بر مفاصل و ایجاد التهاب مزمن با شدت پایین در سراسر بدن، باعث تخریب تدریجی غضروف و سایر ساختارهای مفصلی میشود. به همین دلیل، افراد مبتلا به چاقی نهتنها بیشتر در معرض آرتروز زانو و لگن قرار دارند، بلکه احتمال درگیری مفاصل غیرتحملکننده وزن مانند مفاصل دست نیز در آنها افزایش مییابد.
-
افزایش فشار مکانیکی بر مفاصل
مفاصل تحملکننده وزن مانند زانو، لگن و ستون فقرات بهطور مستقیم تحت تأثیر افزایش وزن بدن قرار میگیرند. هنگام راهرفتن، نیروی واردشده به مفصل زانو چندین برابر وزن بدن است؛ بنابراین حتی افزایش چند کیلوگرم وزن میتواند فشار قابلتوجهی بر غضروف مفصلی وارد کند. این فشار مداوم بهمرور زمان موجب ساییدگی غضروف، تغییر شکل استخوان زیر غضروف و کاهش توانایی مفصل در جذب ضربه میشود.
مطالعات نشان دادهاند:
- تنها حدود ۴.۵ کیلوگرم اضافهوزن، در هر قدم حدود 15 تا 30 کیلوگرم فشار اضافی به مفصل زانو وارد میکند.
- هنگام بالا رفتن از پله یا چمباتمه زدن، فشار وارد بر زانو میتواند به ۴ تا ۵ برابر وزن بدن برسد.
- هرچه شاخص توده بدنی (BMI) بالاتر باشد، احتمال بروز و پیشرفت آرتروز زانو نیز بیشتر خواهد بود.
-
التهاب ناشی از بافت چربی
امروزه بافت چربی تنها یک محل ذخیره انرژی محسوب نمیشود، بلکه یک اندام فعال از نظر متابولیک است که مواد التهابی متعددی ترشح میکند. سلولهای چربی ترکیباتی مانند آدیپوکاینها، اینترلوکین ۶ (IL-6) و فاکتور نکروز تومور آلفا (TNF-α) را تولید میکنند که میتوانند التهاب مزمن خفیف در بدن ایجاد کرده و روند تخریب غضروف را تسریع کنند. این موضوع توضیح میدهد که چرا افراد مبتلا به چاقی حتی در مفاصلی مانند دست که وزن بدن را تحمل نمیکنند نیز بیشتر دچار آرتروز میشوند.
-
تخریب تدریجی غضروف و سایر ساختارهای مفصل
ترکیب فشار مکانیکی و التهاب مزمن، محیطی ایجاد میکند که در آن تعادل طبیعی بین ساخت و تخریب غضروف از بین میرود. در این شرایط، سلولهای غضروفی توانایی ترمیم بافت را از دست میدهند و آنزیمهایی که مسئول تجزیه ماتریکس غضروف هستند، فعالیت بیشتری پیدا میکنند.
در نتیجه، ضخامت غضروف کاهش یافته، استخوان زیر غضروف تغییر شکل پیدا میکند و بهتدریج علائم آرتروز مانند درد، خشکی، محدودیت حرکت و کاهش عملکرد مفصل ظاهر میشوند. با ادامه این روند، احتمال نیاز به درمانهای پیشرفته مانند تعویض مفصل نیز افزایش مییابد.
علائم و راه های درمان چاقی شکم هورمونی
ارتباط چاقی و آرتروز زانو
آرتروز زانو شایعترین نوع آرتروز مرتبط با چاقی است و مطالعات متعدد نشان دادهاند که اضافهوزن، هم خطر بروز این بیماری را افزایش میدهد و هم سرعت پیشرفت آن را بیشتر میکند. مفصل زانو به دلیل تحمل بخش عمده وزن بدن، در برابر فشارهای ناشی از افزایش وزن بسیار آسیبپذیر است. علاوه بر این، التهاب مزمن ناشی از بافت چربی نیز روند تخریب غضروف زانو را تشدید میکند. به همین دلیل، چاقی امروزه یکی از مهمترین عوامل خطر قابل اصلاح برای پیشگیری و کنترل آرتروز زانو محسوب میشود.
چرا زانو بیش از سایر مفاصل درگیر میشود؟
زانو یکی از بزرگترین مفاصل تحملکننده وزن بدن است و هنگام انجام فعالیتهای روزمره مانند راهرفتن، بالا رفتن از پله یا نشستن و برخاستن، نیروهایی چندین برابر وزن بدن را تحمل میکند. زمانی که وزن بدن افزایش مییابد، این نیروها نیز به همان نسبت بیشتر شده و فشار مداومی بر غضروف، استخوان زیر غضروف، رباطها و منیسک وارد میشود.
به همین دلیل، حتی افزایش چند کیلوگرم وزن میتواند بار مکانیکی قابل توجهی بر مفصل زانو ایجاد کرده و روند فرسایش غضروف را تسریع کند.
در نتیجه این فرایندها:
- سرعت تجزیه غضروف افزایش مییابد.
- توانایی غضروف برای ترمیم کاهش پیدا میکند.
- کیفیت مایع مفصلی تحت تأثیر قرار میگیرد.
- التهاب غشای سینوویال تشدید میشود.
- درد و محدودیت حرکتی بهتدریج افزایش مییابد.
به همین دلیل، ارتباط میان چاقی و آرتروز زانو تنها یک ارتباط مکانیکی نیست، بلکه عوامل متابولیک و التهابی نیز نقش مهمی در پیشرفت بیماری ایفا میکنند.
آیا چاقی احتمال ابتلا به آرتروز زانو را افزایش میدهد؟
پاسخ این سؤال مثبت است. مطالعات اپیدمیولوژیک نشان دادهاند که با افزایش شاخص توده بدنی (BMI)، احتمال ابتلا به آرتروز زانو نیز به طور قابل توجهی افزایش پیدا میکند. در واقع، چاقی یکی از قویترین عوامل خطر قابل تغییر برای این بیماری محسوب میشود.
- افراد مبتلا به چاقی چندین برابر بیشتر از افراد با وزن طبیعی در معرض ابتلا به آرتروز زانو قرار دارند.
- خطر تعویض مفصل زانو نیز در افراد دارای اضافهوزن و چاقی بیشتر است.
- در افرادی که هم چاقی و هم ضعف عضلات اطراف زانو دارند، روند پیشرفت بیماری سریعتر خواهد بود.
این یافتهها نشان میدهند که کنترل وزن میتواند نقش مهمی در پیشگیری از بروز آرتروز یا کند کردن روند پیشرفت آن داشته باشد.
تأثیر کاهش وزن بر سلامت مفصل زانو
یکی از مهمترین مزایای کاهش وزن، کاهش همزمان فشار مکانیکی و التهاب سیستمیک است. برخلاف بسیاری از عوامل خطر آرتروز که قابل تغییر نیستند، وزن بدن عاملی است که با اصلاح سبک زندگی میتوان آن را کنترل کرد.
مطالعات نشان دادهاند که حتی کاهش وزن متوسط نیز میتواند نتایج قابل توجهی به همراه داشته باشد، از جمله:
- کاهش درد زانو
- بهبود عملکرد مفصل
- افزایش توانایی انجام فعالیتهای روزمره
- کاهش التهاب مفصل
- کاهش سرعت پیشرفت آرتروز
همچنین تحقیقات نشان دادهاند که به ازای حدود ۴۵۰ گرم کاهش وزن، فشار وارد بر مفصل زانو هنگام راهرفتن حدود ۱.۸ کیلوگرم کاهش مییابد. این اثر تجمعی در طول هزاران قدمی که فرد روزانه برمیدارد، میتواند بار قابل توجهی را از روی مفصل بردارد و به حفظ سلامت زانو در بلندمدت کمک کند.
تأثیر چاقی بر کمر و ستون فقرات
اضافهوزن و چاقی تنها مفاصل اندام تحتانی را تحت تأثیر قرار نمیدهند، بلکه سلامت ستون فقرات را نیز به طور قابل توجهی تهدید میکنند. ستون فقرات وظیفه تحمل وزن بدن، حفظ تعادل و انتقال نیروهای مکانیکی در هنگام ایستادن، راهرفتن و بلند کردن اجسام را بر عهده دارد.
با افزایش وزن، فشار وارد بر مهرهها، دیسکهای بینمهرهای، مفاصل فاست و رباطهای اطراف ستون فقرات افزایش مییابد. این فشار، همراه با التهاب مزمن ناشی از بافت چربی، میتواند زمینهساز کمردرد مزمن، فرسایش ساختارهای ستون فقرات و کاهش عملکرد حرکتی شود.
مطالعات نشان دادهاند که شیوع کمردرد در افراد مبتلا به چاقی بیشتر از افراد با وزن طبیعی است و خطر ناتوانی ناشی از دردهای کمری نیز در این گروه افزایش مییابد.
افزایش فشار بر دیسکهای بینمهرهای
دیسکهای بینمهرهای مانند ضربهگیر عمل کرده و از انتقال مستقیم فشار به مهرهها جلوگیری میکنند. زمانی که وزن بدن افزایش مییابد، این دیسکها باید نیروهای بیشتری را در طول شبانهروز تحمل کنند. فشار مداوم میتواند موجب کاهش انعطافپذیری دیسک، کاهش ارتفاع آن و افزایش احتمال آسیبهای دژنراتیو شود.
افزایش بار مکانیکی بر دیسکها میتواند پیامدهای زیر را به دنبال داشته باشد:
- افزایش فشار داخل دیسکهای کمری، به ویژه در ناحیه L4-L5 و L5-S1
- تسریع فرسایش و تخریب دیسکهای بینمهرهای
- کاهش توانایی دیسک در جذب ضربات
- افزایش احتمال بیرونزدگی یا فتق دیسک در افراد مستعد
هرچند چاقی به تنهایی علت فتق دیسک نیست، اما میتواند یکی از عوامل مؤثر در افزایش فشار و تسریع روند تخریب دیسکهای بینمهرهای باشد.
ارتباط چاقی با کمردرد مزمن
کمردرد مزمن یکی از شایعترین مشکلات اسکلتیعضلانی در جهان است و مطالعات اپیدمیولوژیک، ارتباط معناداری میان افزایش شاخص توده بدنی (BMI) و بروز این عارضه نشان دادهاند. افراد دارای اضافهوزن علاوه بر تحمل فشار بیشتر بر ستون فقرات، معمولاً فعالیت بدنی کمتری دارند و ضعف عضلات مرکزی بدن نیز در آنها شایعتر است؛ عواملی که همگی احتمال بروز دردهای کمری را افزایش میدهند.
در افراد مبتلا به چاقی، کمردرد معمولاً با ویژگیهای زیر همراه است:
- درد هنگام ایستادن یا راهرفتن طولانیمدت
- احساس خستگی سریع در عضلات کمر
- محدود شدن دامنه حرکتی ستون فقرات
- افزایش شدت درد پس از فعالیتهای روزانه
این عوامل میتوانند کیفیت زندگی، توانایی انجام فعالیتهای شغلی و استقلال فرد را به طور قابل توجهی کاهش دهند.
آیا اضافهوزن باعث دیسک کمر میشود؟
این پرسش یکی از رایجترین دغدغههای بیماران است. بر اساس شواهد علمی، چاقی به تنهایی عامل مستقیم ایجاد فتق دیسک نیست، اما میتواند احتمال بروز یا تشدید بیماریهای دژنراتیو ستون فقرات را افزایش دهد. ایجاد دیسک کمر معمولاً نتیجه مجموعهای از عوامل مانند افزایش سن، تغییرات فرسایشی، ژنتیک، فعالیتهای شغلی سنگین، استعمال دخانیات و اضافهوزن است.
بنابراین، اضافهوزن را باید به عنوان یک عامل خطر مهم در کنار سایر عوامل در نظر گرفت، نه تنها علت ایجاد دیسک کمر. کاهش وزن میتواند فشار وارد بر دیسکها را کاهش داده، دردهای مکانیکی ستون فقرات را بهبود بخشد و احتمال پیشرفت آسیبهای دژنراتیو را کمتر کند.
اهمیت کنترل وزن برای حفظ سلامت ستون فقرات
راهنماهای معتبر ارتوپدی، کاهش وزن را یکی از مهمترین اقدامات غیر دارویی برای کاهش فشار بر ستون فقرات و مدیریت دردهای کمری معرفی میکنند. کاهش وزن زمانی بیشترین اثربخشی را دارد که با تقویت عضلات مرکزی بدن، اصلاح وضعیت قرارگیری بدن، فعالیت بدنی منظم و رعایت اصول ارگونومی همراه باشد. این رویکرد نه تنها شدت درد را کاهش میدهد، بلکه میتواند از پیشرفت تغییرات دژنراتیو ستون فقرات جلوگیری کرده و عملکرد حرکتی فرد را در بلندمدت حفظ کند.
تأثیر چاقی بر سایر مفاصل بدن
اگرچه آرتروز زانو و لگن بیشترین ارتباط را با چاقی دارند، اما اثرات اضافهوزن به این مفاصل محدود نمیشود. چاقی میتواند عملکرد بسیاری از مفاصل بدن را از طریق دو مکانیسم اصلی، یعنی افزایش فشار مکانیکی و التهاب مزمن ناشی از بافت چربی، تحت تأثیر قرار دهد. به همین دلیل، افراد مبتلا به چاقی علاوه بر درد در مفاصل تحملکننده وزن، ممکن است در مفاصل دیگر نیز علائم آرتروز یا دردهای اسکلتیعضلانی را تجربه کنند.
تأثیر چاقی بر مفصل لگن
مفصل لگن بخش قابل توجهی از وزن بدن را هنگام ایستادن و راهرفتن تحمل میکند. افزایش وزن، فشار بیشتری بر غضروف و استخوانهای این مفصل وارد کرده و خطر فرسایش تدریجی آن را افزایش میدهد. مطالعات نشان دادهاند که افراد مبتلا به چاقی بیشتر در معرض آرتروز لگن قرار دارند و در صورت ابتلا، احتمال پیشرفت بیماری و نیاز به جراحی تعویض مفصل نیز بیشتر است.
تأثیر چاقی بر مچ پا و کف پا
مچ پا و کف پا نخستین بخشهایی هستند که هنگام راهرفتن وزن بدن را دریافت میکنند. اضافهوزن میتواند موجب افزایش فشار بر مفاصل، رباطها و بافتهای نرم این ناحیه شود و خطر بروز درد، التهاب و محدودیت حرکتی را افزایش دهد. در افراد چاق، مشکلاتی مانند درد مچ پا و التهاب کف پا نیز شیوع بیشتری دارد.
چه افرادی بیشتر در معرض آرتروز ناشی از چاقی هستند؟
اگرچه چاقی یکی از مهمترین عوامل خطر آرتروز است، اما همه افراد دارای اضافهوزن به یک اندازه در معرض این بیماری قرار ندارند. عواملی مانند سن، میزان چاقی، ژنتیک، سطح فعالیت بدنی و وضعیت سلامت مفاصل میتوانند احتمال بروز یا پیشرفت آرتروز را افزایش دهند. بر اساس مطالعات معتبر، گروههای زیر بیش از دیگران در معرض آرتروز ناشی از چاقی قرار دارند.
-
افراد با شاخص توده بدنی (BMI) بالا
هرچه شاخص توده بدنی افزایش یابد، فشار وارد بر مفاصل و میزان التهاب ناشی از بافت چربی نیز بیشتر میشود. پژوهشها نشان دادهاند که افراد مبتلا به چاقی، به ویژه چاقی درجه ۲ و ۳، بیشتر در معرض ابتلا به آرتروز زانو و لگن قرار دارند.
-
سالمندان
با افزایش سن، توانایی غضروف در ترمیم کاهش مییابد و تغییرات فرسایشی مفاصل بیشتر میشود. اگر چاقی نیز به این روند اضافه شود، احتمال بروز یا پیشرفت آرتروز به طور قابل توجهی افزایش خواهد یافت.
-
زنان
مطالعات نشان میدهند که آرتروز، به ویژه پس از یائسگی، در زنان شایعتر از مردان است. ترکیب تغییرات هورمونی، افزایش سن و اضافهوزن میتواند خطر ابتلا به آرتروز را در این گروه بیشتر کند.
-
افراد کمتحرک
نداشتن فعالیت بدنی منظم باعث ضعف عضلات حمایتکننده مفاصل میشود. در افراد دارای اضافهوزن، این ضعف عضلانی فشار بیشتری به مفاصل وارد کرده و احتمال درد و تخریب غضروف را افزایش میدهد.
-
افراد دارای سابقه آسیب یا ژنتیک
در افرادی که سابقه آسیبهای زانو، پارگی رباط، آسیب منیسک یا سابقه خانوادگی آرتروز دارند، اضافهوزن میتواند روند فرسایش مفصل را سریعتر کند. در این افراد، کنترل وزن نقش مهمی در کاهش خطر پیشرفت بیماری دارد.
علائم آرتروز ناشی از اضافهوزن چیست؟
علائم آرتروز ناشی از اضافهوزن تفاوت اساسی با سایر انواع آرتروز ندارد، اما در افراد مبتلا به چاقی معمولاً شدت علائم بیشتر است و بیماری با سرعت بیشتری پیشرفت میکند. افزایش فشار بر مفاصل و التهاب مزمن ناشی از بافت چربی، بهتدریج باعث آسیب غضروف و بروز علائم بالینی میشود. این علائم اغلب ابتدا در زانو، لگن و ستون فقرات ظاهر میشوند.
-
درد مفاصل هنگام فعالیت
شایعترین علامت، درد مفصل هنگام راهرفتن، بالا رفتن از پله یا ایستادن طولانیمدت است. در مراحل اولیه، درد معمولاً با استراحت کاهش مییابد، اما با پیشرفت آرتروز ممکن است حتی در حالت استراحت نیز احساس شود.
-
خشکی و کاهش دامنه حرکتی
بسیاری از بیماران پس از بیدار شدن از خواب یا بعد از مدتی بیتحرکی، احساس خشکی مفصل دارند. این خشکی معمولاً کمتر از ۳۰ دقیقه طول میکشد و با حرکت تدریجی کاهش مییابد.
-
تورم و التهاب مفصل
آسیب غضروف و تحریک بافتهای اطراف مفصل میتواند باعث التهاب و تورم شود. در برخی بیماران، مفصل نسبت به لمس حساس شده و احساس گرما در ناحیه درگیر نیز وجود دارد.
-
صدا دادن مفصل و احساس ساییدگی
با پیشرفت آرتروز و کاهش ضخامت غضروف، ممکن است هنگام حرکت مفصل صداهایی مانند تقتق یا ساییدگی شنیده یا احساس شود. این علامت معمولاً همراه با کاهش عملکرد مفصل ظاهر میشود.
-
کاهش توانایی انجام فعالیتهای روزمره
در مراحل پیشرفتهتر، درد و محدودیت حرکتی میتوانند انجام فعالیتهای معمول را دشوار کنند، از جمله:
- راهرفتن در مسافتهای طولانی
- بالا و پایین رفتن از پله
- نشستن و برخاستن از روی صندلی
- انجام فعالیتهای روزمره بدون احساس درد
تشخیص زودهنگام این علائم و کنترل وزن میتواند به کاهش فشار بر مفاصل، کند شدن روند پیشرفت آرتروز و حفظ عملکرد حرکتی در بلندمدت کمک کند.
مشاوره روانشناسی
گفتگوی محرمانه با روانشناسان مجرب.
چگونه از آرتروز ناشی از چاقی پیشگیری کنیم؟
اگرچه افزایش سن و عوامل ژنتیکی قابل تغییر نیستند، اما چاقی یکی از مهمترین عوامل خطر قابل کنترل برای آرتروز محسوب میشود. حفظ وزن مناسب و رعایت سبک زندگی سالم میتواند فشار وارد بر مفاصل را کاهش داده، التهاب مزمن بدن را کنترل کند و احتمال بروز یا پیشرفت آرتروز را به میزان قابل توجهی کاهش دهد.
-
وزن خود را در محدوده سالم حفظ کنید
کنترل وزن، مؤثرترین اقدام برای محافظت از مفاصل تحملکننده وزن مانند زانو، لگن و ستون فقرات است. حتی کاهش ۵ تا ۱۰ درصد از وزن بدن نیز میتواند فشار وارد بر مفاصل و خطر پیشرفت آرتروز را کاهش دهد.
-
فعالیت بدنی منظم داشته باشید
ورزش منظم علاوه بر کمک به کنترل وزن، باعث تقویت عضلات حمایتکننده مفاصل و افزایش انعطافپذیری میشود. فعالیتهای کمفشار انتخاب مناسبتری برای حفظ سلامت مفاصل هستند، از جمله:
- پیادهروی با شدت متوسط
- شنا و ورزشهای آبی
- دوچرخه ثابت
- تمرینات تقویت عضلات و کششی
-
رژیم غذایی ضد التهاب را رعایت کنید
رژیم غذایی متعادل میتواند در کنترل وزن و کاهش التهاب نقش مهمی داشته باشد. توصیه میشود مصرف مواد غذایی زیر افزایش یابد:
- سبزیجات و میوههای تازه
- غلات کامل
- ماهیهای چرب حاوی امگا ۳
- روغن زیتون و مغزها
همچنین بهتر است مصرف نوشیدنیهای شیرین، غذاهای فرآوریشده و چربیهای ترانس محدود شود.
-
از مفاصل خود محافظت کنید
رعایت اصول صحیح حرکت و کاهش فشار غیرضروری بر مفاصل میتواند از آسیب زودرس جلوگیری کند، از جمله:
- پرهیز از بلند کردن اجسام سنگین به روش صحیح
- استفاده از کفش مناسب
- اجتناب از نشستن یا ایستادن طولانیمدت
-
درمان بهموقع آسیبهای مفصلی
ترکیب کنترل وزن، فعالیت بدنی منظم و تغذیه سالم، بر اساس راهنماهای معتبر ارتوپدی و روماتولوژی، یکی از مؤثرترین راهکارها برای پیشگیری از آرتروز و حفظ سلامت مفاصل در بلندمدت محسوب میشود.
جمعبندی
چاقی یکی از مهمترین عوامل خطر قابل اصلاح برای آرتروز زانو، کمر و سایر مفاصل بدن است. افزایش وزن علاوه بر وارد کردن فشار مکانیکی بیشتر بر مفاصل تحملکننده وزن، با ایجاد التهاب مزمن در بدن نیز روند تخریب غضروف را تسریع میکند.
به همین دلیل، افراد مبتلا به اضافهوزن بیشتر در معرض درد مفاصل، محدودیت حرکتی و پیشرفت سریعتر آرتروز قرار دارند. شناخت این ارتباط میتواند نقش مهمی در پیشگیری، تشخیص زودهنگام و مدیریت مؤثر بیماری داشته باشد.
در مقابل، حفظ وزن در محدوده سالم، فعالیت بدنی منظم، تقویت عضلات و رعایت رژیم غذایی متعادل از مهمترین راهکارهای کاهش خطر آرتروز و کنترل علائم آن هستند.
اگرچه کاهشوزن قادر به بازسازی غضروف آسیبدیده نیست، اما میتواند فشار وارد بر مفاصل را کاهش داده، التهاب را کنترل کند و کیفیت زندگی افراد مبتلا به آرتروز را به طور قابل توجهی بهبود بخشد.
منابع:
نظرات و پرسشهای شما (0)