7 دلیل کاهش اکسیژن خون + راهکار

7 دلیل کاهش اکسیژن خون + راهکار! کاهش اکسیژن خون یکی از مشکلاتی است که ممکن است در ابتدا تنها با علائمی مانند خستگی، تنگی‌نفس یا سردرد بروز کند، اما در برخی موارد می‌تواند نشانه‌ای از بیماری‌های جدی قلبی، ریوی یا اختلالات گردش خون باشد. بسیاری از افراد تا زمانی که میزان اشباع اکسیژن خون به محدوده خطر نرسد، از وجود این مشکل آگاه نمی‌شوند تا زمانی که مجبور به استفاده از دستگاه اکسیژن ساز شوند؛ در حالی‌که تشخیص زودهنگام می‌تواند از بروز عوارض جدی جلوگیری کند.

شناخت علت‌های افت اکسیژن خون، آگاهی از علائم هشداردهنده و انتخاب راهکار مناسب برای درمان، نقش مهمی در حفظ سلامت بدن دارد. در این مقاله، ۷ دلیل شایع کاهش اکسیژن خون را بر اساس منابع علمی معتبر بررسی می‌کنیم و مؤثرترین روش‌های افزایش اکسیژن خون و زمان مراجعه به پزشک را به‌طور کامل توضیح خواهیم داد.

مهمترین دلایل افت اکسیژن خون چیست؟

کاهش اکسیژن‌خون (Hypoxemia) زمانی رخ می‌دهد که میزان اکسیژن موجود در خون شریانی کمتر از حد طبیعی باشد و اکسیژن کافی به بافت‌ها و اندام‌های بدن نرسد. این وضعیت یک بیماری مستقل نیست، بلکه معمولا پیامد یک اختلال زمینه‌ای در ریه‌ها، قلب، راه‌های هوایی یا گردش‌خون است. شناخت علت اصلی کاهش اکسیژن‌خون اهمیت زیادی دارد؛ زیرا درمان مؤثر، مستقیما به برطرف‌کردن عامل زمینه‌ای وابسته است. در ادامه، هفت مورد از شایع‌ترین دلایل کاهش اکسیژن‌خون که در منابع معتبر پزشکی به آن‌ها اشاره شده است، بررسی می‌شوند.

1. بیماری‌های ریوی (COPD، آسم و ذات‌الریه)

بیماری‌های ریوی یکی از مهم‌ترین علل کاهش اکسیژن‌خون هستند. در این بیماری‌ها، تبادل گازها در آلوئول‌های ریه به‌درستی انجام نمی‌شود و اکسیژن کافی وارد جریان‌خون نخواهد شد.

مهم‌ترین بیماری‌های ریوی مرتبط عبارتند از:

• بیماری انسدادی مزمن ریه (COPD)
• آسم شدید یا کنترل‌نشده
• ذات‌الریه (پنومونی)
• فیبروز ریوی
• سندرم دیسترس تنفسی حاد (ARDS)

در این شرایط، التهاب، تجمع مایع یا تخریب بافت ریه باعث کاهش انتقال اکسیژن از ریه به خون می‌شود. افراد مبتلا معمولا دچار تنگی‌نفس، سرفه، خس‌خس سینه و کاهش تحمل فعالیت هستند. در موارد شدید، ممکن است اکسیژن‌درمانی یا بستری‌در‌بیمارستان ضروری باشد.

2. بیماری‌های قلبی

عملکرد طبیعی قلب برای رساندن خون اکسیژن‌دار به تمام اندام‌های بدن ضروری است. برخی بیماری‌های قلبی باعث کاهش پمپاژ خون یا اختلال در گردش‌خون شده و در نتیجه سطح اکسیژن‌خون کاهش می‌یابد.

از مهم‌ترین این بیماری‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• نارسایی قلبی
• برخی بیماری‌های مادرزادی قلب
• اختلالات شدید دریچه‌های قلب
• بعضی از آریتمی‌های قلبی

در این بیماران، علاوه بر کاهش اکسیژن‌خون، علائمی مانند تنگی‌نفس، ورم اندام‌ها، خستگی و کاهش توانایی انجام فعالیت‌های روزمره نیز مشاهده می‌شود.

3. آپنه‌خواب

آپنه انسدادی‌خواب یکی از شایع‌ترین علل افت موقت اکسیژن‌خون در هنگام‌خواب است. در این اختلال، راه‌هوایی فوقانی به‌طور مکرر در طول‌خواب بسته می‌شود و تنفس برای چند ثانیه متوقف می‌گردد. این وقفه‌های تنفسی باعث کاهش اکسیژن‌خون و بیدارشدن‌های مکرر، هرچند کوتاه، می‌شوند.

علائم شایع آپنه‌خواب عبارتند از:

• خروپف بلند
• احساس خفگی یا قطع‌تنفس در خواب
• خواب‌آلودگی شدید در طول روز
• سردرد صبحگاهی
• کاهش تمرکز

در صورت عدم‌درمان، آپنه‌خواب خطر ابتلا به فشارخون بالا، بیماری‌های قلبی و سکته‌مغزی را نیز افزایش می‌دهد.

4. کم‌خونی شدید

اگرچه در کم‌خونی معمولا میزان اشباع اکسیژن‌خون (SpO₂) ممکن است طبیعی باشد، اما به‌دلیل کاهش مقدار هموگلوبین، ظرفیت حمل اکسیژن در خون کاهش پیدا می‌کند و اکسیژن‌رسانی به بافت‌ها مختل می‌شود. به همین دلیل، افراد مبتلا به کم‌خونی شدید ممکن است علائمی مشابه کمبود اکسیژن را تجربه کنند.

از علائم شایع کم‌خونی شدید می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• ضعف و خستگی شدید
• رنگ‌پریدگی پوست
• تنگی‌نفس هنگام فعالیت
• سرگیجه
• افزایش ضربان‌قلب

تشخیص کم‌خونی با آزمایش‌خون انجام می‌شود و درمان آن به علت زمینه‌ای، مانند کمبود آهن، کمبود ویتامین B12 یا خونریزی، بستگی دارد.

5. قرارگرفتن در ارتفاعات

با افزایش ارتفاع از سطح دریا، فشار اکسیژن موجود در هوا کاهش می‌یابد. در نتیجه، مقدار اکسیژنی که وارد ریه‌ها و سپس جریان‌خون می‌شود کمتر خواهد بود. این وضعیت به‌ویژه در ارتفاعات بالاتر از ۲۵۰۰ متر بیشتر دیده می‌شود.

علائم بیماری ارتفاع ممکن است شامل موارد زیر باشد:

• تنگی‌نفس
• سردرد
• سرگیجه
• تهوع
• خستگی
• اختلال‌خواب

در بیشتر افراد، بدن طی چند روز با افزایش تعداد گلبول‌های قرمز و سازگاری‌های فیزیولوژیک خود را با ارتفاع تطبیق می‌دهد، اما در برخی افراد ممکن است نیاز به کاهش ارتفاع یا دریافت اکسیژن وجود داشته باشد.

6. آمبولی ریه

آمبولی ریه زمانی رخ می‌دهد که یک لخته‌خون یا به‌ندرت مواد دیگری مانند چربی یا هوا، یکی از شریان‌های ریوی را مسدود کند. این انسداد مانع رسیدن خون به بخشی از ریه شده و تبادل طبیعی اکسیژن را مختل می‌کند.

علائم شایع آمبولی ریه عبارتند از:

• تنگی‌نفس ناگهانی
• درد قفسه‌سینه که با تنفس تشدید می‌شود
• افزایش ضربان‌قلب
• سرفه، گاهی همراه با خون
• افت شدید اکسیژن‌خون

آمبولی ریه یک وضعیت اورژانسی است و در صورت عدم‌درمان می‌تواند جان بیمار را تهدید کند.

7. مسمومیت با مونوکسید‌کربن

مونوکسید‌کربن (CO) گازی بی‌رنگ، بی‌بو و بسیار سمی است که از احتراق ناقص سوخت‌هایی مانند گاز، بنزین، نفت و زغال تولید می‌شود. این گاز با میل ترکیبی بسیار بیشتری نسبت به اکسیژن به هموگلوبین متصل می‌شود و مانع انتقال اکسیژن به بافت‌های بدن خواهد شد.

علائم مسمومیت با مونوکسید‌کربن شامل موارد زیر است:

• سردرد
• سرگیجه
• تهوع و استفراغ
• ضعف شدید
• گیجی
• ازدست‌دادن هوشیاری در موارد شدید

این وضعیت یک اورژانس پزشکی محسوب می‌شود و درمان آن شامل خروج سریع از محیط آلوده و اکسیژن‌درمانی و در برخی موارد اکسیژن پرفشار (Hyperbaric Oxygen Therapy) است.

علائم کاهش اکسیژن‌خون

علائم کاهش اکسیژن‌خون (Hypoxemia) به شدت افت اکسیژن، سرعت بروز آن و بیماری‌ زمینه‌ای بستگی دارد. در برخی افراد، کاهش اکسیژن‌خون به‌تدریج ایجاد می‌شود و بدن تا حدی خود را با این شرایط سازگار می‌کند، اما در موارد حاد، علائم ممکن است به‌طور ناگهانی ظاهر شوند و به یک وضعیت اورژانسی تبدیل شوند. از آنجا که اکسیژن برای عملکرد طبیعی مغز، قلب و سایر اندام‌های حیاتی ضروری است، کاهش آن می‌تواند طیف گسترده‌ای از نشانه‌های بالینی را ایجاد کند.

در مراحل ابتدایی، علائم معمولا خفیف هستند و ممکن است با خستگی یا مشکلات تنفسی ساده اشتباه گرفته شوند. با ادامه افت اکسیژن‌خون، شدت این نشانه‌ها افزایش می‌یابد.

شایع‌ترین علائم اولیه عبارتند از:

• تنگی‌نفس، به‌ویژه هنگام فعالیت
• افزایش تعداد تنفس
• افزایش ضربان‌قلب یا احساس تپش‌قلب
• سردرد
• احساس ضعف و خستگی غیرطبیعی
• سرگیجه یا احساس سبکی‌سر
• کاهش تحمل فعالیت‌های روزانه
• بی‌قراری یا اضطراب بدون علت مشخص

این علائم نشان می‌دهند که بدن برای جبران کمبود اکسیژن، تلاش بیشتری برای رساندن اکسیژن به بافت‌ها انجام می‌دهد.

علائم خطرناک کاهش اکسیژن‌خون

اگر سطح اکسیژن‌خون به میزان قابل‌توجهی کاهش یابد، عملکرد اندام‌های حیاتی، به‌ویژه مغز و قلب، مختل می‌شود. در این شرایط، مراجعه فوری به مراکز درمانی ضروری است.

علائم هشداردهنده شامل موارد زیر هستند:

• کبودی یا تغییر رنگ لب‌ها، زبان یا ناخن‌ها به آبی یا خاکستری
• تنگی‌نفس شدید، حتی در حالت استراحت
• درد یا احساس فشار در قفسه‌سینه
• گیجی، اختلال در تمرکز یا کاهش سطح هوشیاری
• خواب‌آلودگی شدید یا کاهش پاسخ‌دهی
• ضربان‌قلب بسیار سریع یا نامنظم
• ناتوانی در صحبت‌کردن به‌دلیل تنگی‌نفس
• بی‌هوشی

وجود این علائم می‌تواند نشان‌دهنده هیپوکسمی شدید باشد و در صورت عدم‌درمان، خطر آسیب به مغز، قلب و سایر اندام‌های حیاتی را افزایش دهد.

علائم کاهش اکسیژن‌خون در سالمندان

سالمندان ممکن است همیشه علائم کلاسیک مانند تنگی‌نفس شدید را تجربه نکنند. در این گروه سنی، کاهش اکسیژن‌خون گاهی با تغییرات رفتاری یا شناختی بروز می‌کند و همین موضوع تشخیص را دشوارتر می‌سازد.

علائم شایع در سالمندان عبارتند از:

• گیجی یا اختلال ناگهانی در هوشیاری
• خواب‌آلودگی بیش‌ازحد
• کاهش تمرکز و حافظه
• ضعف و بی‌حالی شدید
• کاهش توانایی راه‌رفتن یا انجام فعالیت‌های روزمره
• تنگی‌نفس یا تنفس سریع
• افزایش ضربان‌قلب

در سالمندان مبتلا به بیماری‌های قلبی یا ریوی، حتی کاهش خفیف اکسیژن‌خون نیز می‌تواند پیامدهای قابل‌توجهی ایجاد کند و نیازمند ارزیابی پزشکی باشد.

علائم کاهش اکسیژن‌خون در کودکان

کودکان، به‌ویژه نوزادان و شیرخواران، ممکن است نتوانند احساس تنگی‌نفس یا ناراحتی خود را بیان کنند. به همین دلیل، والدین باید به علائم ظاهری توجه ویژه‌ای داشته باشند.

نشانه‌های مهم عبارتند از:

• تنفس سریع یا دشوار
• فرورفتگی قفسه‌سینه هنگام نفس‌کشیدن
• کبودی لب‌ها یا اطراف دهان
• بی‌حالی یا خواب‌آلودگی غیرطبیعی
• کاهش اشتها یا امتناع از شیر خوردن
• تحریک‌پذیری یا بی‌قراری
• کاهش سطح هوشیاری در موارد شدید

کاهش اکسیژن‌خون در کودکان می‌تواند به‌سرعت پیشرفت کند؛ بنابراین، مشاهده هر یک از این علائم، به‌ویژه اگر با کبودی یا اختلال تنفس همراه باشد، نیازمند ارزیابی فوری توسط پزشک است.

عدد طبیعی اکسیژن‌خون چقدر است؟

سطح اکسیژن‌خون (Blood Oxygen Level) نشان‌دهنده میزان اکسیژنی است که توسط هموگلوبین گلبول‌های قرمز حمل می‌شود و یکی از مهم‌ترین شاخص‌های ارزیابی عملکرد دستگاه تنفس و گردش‌خون محسوب می‌شود. این مقدار معمولا به‌صورت درصد اشباع اکسیژن (SpO₂) با استفاده از پالس‌اکسیمتر یا به‌صورت فشار اکسیژن شریانی (PaO₂) از طریق آزمایش گازهای خون شریانی (ABG) اندازه‌گیری می‌شود. در افراد سالم، این مقادیر در محدوده مشخصی قرار دارند و کاهش آن‌ها می‌تواند نشان‌دهنده هیپوکسمی (Hypoxemia) یا کاهش اکسیژن‌خون باشد.

در بیشتر افراد سالم که در سطح دریا زندگی می‌کنند، میزان طبیعی اشباع اکسیژن‌خون با پالس‌اکسیمتر بین ۹۵ تا ۱۰۰ درصد است. این محدوده نشان می‌دهد که هموگلوبین خون به‌اندازه کافی با اکسیژن اشباع شده و اکسیژن‌رسانی به بافت‌های بدن به‌طور طبیعی انجام می‌شود.

در آزمایش گازهای خون شریانی (ABG) نیز مقدار طبیعی فشار اکسیژن شریانی (PaO₂) معمولا بین ۷۵ تا ۱۰۰ میلی‌متر جیوه (mmHg) است.

با این‌حال، باید توجه داشت که برخی افراد ممکن است به‌طور طبیعی مقادیر متفاوتی داشته باشند، از جمله:

• افراد مبتلا به بیماری‌های مزمن ریوی مانند COPD
• افرادی که در ارتفاعات زندگی می‌کنند
• برخی سالمندان مبتلا به بیماری‌های زمینه‌ای

در این افراد، پزشک براساس شرایط بالینی، محدوده قابل‌قبول اکسیژن‌خون را تعیین می‌کند و پایین‌تر بودن عدد SpO₂ همیشه به‌معنای وضعیت اورژانسی نیست.

جدول میزان اکسیژن خون و تفسیر آن

همچنین باید توجه داشت که پالس‌اکسیمتر یک ابزار غربالگری است و ممکن است در برخی شرایط، مانند کاهش جریان‌خون محیطی، استفاده از لاک ناخن، حرکت دست، پوست بسیار تیره یا قرارگرفتن در محیط سرد، دقت کمتری داشته باشد. درصورت وجود شک به کاهش اکسیژن‌خون یا مغایرت بین علائم بیمار و عدد ثبت‌شده، آزمایش گازهای خون شریانی (ABG) دقیق‌ترین روش ارزیابی محسوب می‌شود.

راهکارهای افزایش اکسیژن‌خون

درمان کاهش اکسیژن‌خون به علت ایجادکننده آن بستگی دارد و هیچ روش واحدی برای همه بیماران وجود ندارد. در برخی افراد، درمان بیماری‌ زمینه‌ای مانند آسم، ذات‌الریه یا نارسایی قلبی باعث بازگشت سطح اکسیژن‌خون به محدوده طبیعی می‌شود، در حالی که برخی دیگر ممکن است به اکسیژن‌درمانی یا سایر مداخلات پزشکی نیاز داشته باشند.

علاوه بر درمان‌های تخصصی، برخی اقدامات حمایتی نیز می‌توانند به بهبود اکسیژن‌رسانی به بدن و کاهش علائم کمک کنند. البته این روش‌ها جایگزین درمان پزشکی نیستند و در صورت افت قابل‌توجه اکسیژن‌خون، مراجعه به پزشک ضروری است.

1. درمان بیماری‌ زمینه‌ای

مهم‌ترین اقدام برای افزایش اکسیژن‌خون، شناسایی و درمان علت اصلی هیپوکسمی است. تا زمانی که عامل زمینه‌ای برطرف نشود، کاهش اکسیژن‌خون ممکن است ادامه پیدا کند یا مجددا ایجاد شود.

بسته به علت بیماری، درمان می‌تواند شامل موارد زیر باشد:

• مصرف داروهای گشادکننده راه‌های هوایی در بیماران مبتلا به آسم یا COPD
• درمان عفونت‌های ریوی با داروهای مناسب
• کنترل نارسایی قلبی و سایر بیماری‌های قلبی
• درمان آمبولی ریه با داروهای ضدانعقاد
• اصلاح کم‌خونی در صورت وجود کاهش هموگلوبین
• درمان آپنه‌خواب با روش‌هایی مانند دستگاه CPAP

درمان اختصاصی باید تنها توسط پزشک و براساس علت زمینه‌ای انتخاب شود.

2. اکسیژن‌درمانی

اکسیژن‌درمانی یکی از مؤثرترین روش‌های افزایش سطح اکسیژن‌خون در افرادی است که دچار هیپوکسمی هستند. در این روش، اکسیژن با غلظت بالاتر از هوای محیط از طریق کانول بینی، ماسک اکسیژن یا سایر تجهیزات تنفسی به بیمار رسانده می‌شود.

اکسیژن‌درمانی معمولا برای افراد زیر تجویز می‌شود:

• مبتلایان به بیماری انسدادی مزمن ریه (COPD)
• بیماران مبتلا به ذات‌الریه شدید
• افراد دچار نارسایی تنفسی
• برخی بیماران مبتلا به نارسایی قلبی
• بیمارانی که سطح اشباع اکسیژن آن‌ها به‌طور مداوم کمتر از حد طبیعی است

استفاده از اکسیژن باید با تجویز پزشک انجام شود، زیرا دریافت بیش‌ازحد اکسیژن در برخی بیماران، به‌ویژه مبتلایان به COPD، می‌تواند عوارضی به‌همراه داشته باشد.

3. تمرینات تنفسی

تمرینات تنفسی می‌توانند به بهبود تهویه ریه‌ها، افزایش حجم تنفس و کاهش احساس تنگی‌نفس کمک کنند. این تمرینات به‌ویژه در بیماران مبتلا به بیماری‌های مزمن ریوی، دوران نقاهت پس از عفونت‌های تنفسی و افرادی که مدت طولانی بی‌تحرک بوده‌اند، مفید هستند.

رایج‌ترین تمرینات عبارتند از:

• تنفس دیافراگمی (Diaphragmatic Breathing)
• تنفس با لب‌های غنچه‌شده (Pursed-Lip Breathing)
• تمرینات افزایش ظرفیت ریه تحت‌نظر پزشک یا فیزیوتراپیست

این تمرینات ممکن است کیفیت تنفس را بهبود دهند، اما در افراد مبتلا به هیپوکسمی شدید جایگزین اکسیژن‌درمانی نیستند.

4. اصلاح وضعیت بدن

وضعیت قرارگیری بدن بر عملکرد ریه‌ها و میزان تبادل اکسیژن تأثیر می‌گذارد. در بسیاری از بیماران، نشستن یا قرارگرفتن در وضعیت نیمه‌نشسته باعث کاهش فشار بر دیافراگم و بهبود تهویه ریه می‌شود.

اقداماتی که می‌توانند به بهبود تنفس کمک کنند عبارتند از:

• نشستن با تکیه مناسب به‌جای درازکشیدن کامل
• حفظ راستای مناسب ستون‌فقرات هنگام نشستن
• تغییر وضعیت بدن در بیماران بستری برای جلوگیری از تجمع ترشحات ریوی
• در برخی بیماران بستری، قرارگرفتن به شکم (Prone Position) با نظر تیم درمان

این اقدامات بیشتر نقش حمایتی دارند و جایگزین درمان علت اصلی بیماری نیستند.

5. ترک سیگار و کاهش تماس با آلاینده‌ها

دود سیگار و آلاینده‌های هوا باعث التهاب راه‌های هوایی، کاهش عملکرد ریه و اختلال در تبادل اکسیژن می‌شوند. ترک سیگار یکی از مهم‌ترین اقدامات برای بهبود عملکرد تنفسی و جلوگیری از پیشرفت بیماری‌های مزمن ریوی است.

همچنین توصیه می‌شود:

• از قرارگرفتن در معرض دود سیگار خودداری شود.
• تماس با گردوغبار، مواد شیمیایی و آلاینده‌های محیطی کاهش یابد.
• در محیط‌های آلوده از ماسک مناسب استفاده شود.

6. فعالیت‌بدنی منظم

فعالیت‌بدنی منظم، در صورت نداشتن منع پزشکی، می‌تواند عملکرد قلب و ریه را بهبود دهد و کارایی سیستم اکسیژن‌رسانی را افزایش دهد. ورزش باعث تقویت عضلات تنفسی، افزایش استقامت و بهبود تحمل فعالیت‌های روزانه می‌شود.

ورزش‌های مناسب شامل موارد زیر هستند:

• پیاده‌روی
• دوچرخه‌سواری سبک
• شنا
• تمرینات هوازی با شدت متناسب با وضعیت بیمار

افرادی که دچار بیماری‌های قلبی یا ریوی هستند، باید برنامه ورزشی خود را با نظر پزشک یا متخصص توان‌بخشی ریوی آغاز کنند.

7. حفظ تغذیه و هیدراتاسیون مناسب

اگرچه هیچ ماده غذایی به‌طور مستقیم سطح اکسیژن‌خون را افزایش نمی‌دهد، اما دریافت تغذیه مناسب به حفظ عملکرد طبیعی دستگاه تنفس و گردش‌خون کمک می‌کند.

رعایت نکات زیر توصیه می‌شود:

• مصرف کافی آب برای جلوگیری از غلیظ‌شدن ترشحات تنفسی
• دریافت پروتئین کافی برای حفظ قدرت عضلات تنفسی
• مصرف میوه‌ها و سبزیجات غنی از آنتی‌اکسیدان‌ها
• اصلاح کمبود آهن، ویتامین B12 یا فولات در صورت تشخیص پزشک

تغذیه سالم به‌تنهایی درمان هیپوکسمی نیست، اما بخشی از برنامه جامع حفظ سلامت بیماران مبتلا به بیماری‌های قلبی و ریوی محسوب می‌شود.

چه عواملی خطر کاهش اکسیژن‌خون را افزایش می‌دهند؟

کاهش اکسیژن‌خون معمولا در اثر یک بیماری یا اختلال زمینه‌ای ایجاد می‌شود، اما برخی عوامل می‌توانند احتمال بروز هیپوکسمی یا تشدید آن را افزایش دهند. شناسایی این عوامل خطر، به‌ویژه در افراد مبتلا به بیماری‌های قلبی و ریوی، اهمیت زیادی دارد؛ زیرا با کنترل بسیاری از آن‌ها می‌توان احتمال کاهش اکسیژن‌خون و عوارض ناشی از آن را کاهش داد.

• ابتلا به بیماری‌های مزمن ریوی
• بیماری‌های قلبی و اختلالات گردش‌خون
• سیگار کشیدن
• اضافه‌وزن و چاقی
• قرارگرفتن در ارتفاعات
• افزایش سن
• آپنه انسدادی‌خواب
• قرارگرفتن در معرض مونوکسید‌کربن
• مصرف برخی داروها

چه زمانی باید از دستگاه اکسیژن‌ساز استفاده کرد؟

دستگاه اکسیژن‌ساز (Oxygen Concentrator) وسیله‌ای پزشکی است که با جداسازی نیتروژن از هوای محیط، اکسیژن با غلظت بالا تولید می‌کند و آن را از طریق کانول بینی یا ماسک به بیمار می‌رساند. استفاده از این دستگاه زمانی توصیه می‌شود که بدن نتواند اکسیژن کافی را از طریق تنفس طبیعی دریافت کند و سطح اکسیژن‌خون به‌طور مداوم پایین‌تر از محدوده طبیعی باشد.

نکته مهم این است که دستگاه اکسیژن‌ساز برای همه افرادی که احساس تنگی‌نفس دارند مناسب نیست. تجویز اکسیژن‌درمانی باید براساس ارزیابی بالینی، اندازه‌گیری اشباع اکسیژن‌خون (SpO₂)، در برخی موارد آزمایش گازهای خون شریانی (ABG) و تشخیص پزشک انجام شود. استفاده خودسرانه از اکسیژن، به‌ویژه در برخی بیماران مبتلا به بیماری انسدادی مزمن ریه (COPD)، می‌تواند با عوارضی همراه باشد.

چه افرادی به دستگاه اکسیژن‌ساز نیاز دارند؟

اکسیژن‌درمانی معمولا برای بیمارانی تجویز می‌شود که دچار هیپوکسمی مزمن یا حاد هستند و سطح اکسیژن‌خون آن‌ها با تنفس هوای معمولی در محدوده طبیعی باقی نمی‌ماند.

شایع‌ترین گروه‌هایی که ممکن است به دستگاه اکسیژن‌ساز نیاز داشته باشند عبارتند از:

• مبتلایان به بیماری انسدادی مزمن ریه (COPD)
• بیماران مبتلا به فیبروز ریوی
• افراد مبتلا به بیماری‌های بینابینی ریه
• برخی بیماران مبتلا به نارسایی قلبی همراه با هیپوکسمی
• بیماران مبتلا به ذات‌الریه شدید در دوران نقاهت
• افراد مبتلا به سرطان‌های پیشرفته ریه همراه با کاهش اکسیژن‌خون
• برخی بیماران مبتلا به آپنه‌خواب که علاوه‌بر درمان اصلی، دچار هیپوکسمی پایدار هستند.
• افرادی که پس از بستری به‌دلیل نارسایی تنفسی، همچنان به اکسیژن مکمل نیاز دارند.

در بسیاری از بیماران، نیاز به اکسیژن‌درمانی دائمی نیست و ممکن است تنها در زمان خواب، هنگام فعالیت یا در دوره بهبودی بیماری تجویز شود.

جمع‌بندی

کاهش اکسیژن‌خون یکی از وضعیت‌های بالینی مهم است که می‌تواند از اختلالات ساده و قابل‌درمان تا بیماری‌های جدی قلبی، ریوی و گردش‌خون ناشی شود. شناخت علائم اولیه، آگاهی از محدوده طبیعی اکسیژن‌خون و توجه به عوامل خطر، نقش مهمی در تشخیص زودهنگام این مشکل دارد. همچنین، بررسی علت زمینه‌ای مهم‌ترین اصل در انتخاب روش درمان است و نباید تنها به افزایش موقت سطح اکسیژن‌خون اکتفا کرد.

درصورتی‌که کاهش اکسیژن‌خون با علائمی مانند تنگی‌نفس شدید، کبودی لب‌ها، گیجی یا کاهش سطح هوشیاری همراه باشد، مراجعه فوری به مراکز درمانی ضروری است. رعایت توصیه‌های پزشکی، کنترل بیماری‌های زمینه‌ای، ترک سیگار، حفظ فعالیت‌بدنی مناسب و استفاده از اکسیژن‌درمانی درصورت تجویز پزشک، از مهم‌ترین اقدامات برای حفظ عملکرد طبیعی دستگاه تنفس و پیشگیری از عوارض ناشی از هیپوکسمی محسوب می‌شوند.

منابع: 

• mayoclinic.org
• healthline.com
• my.clevelandclinic.org
• medicalnewstoday.com