امروزه بسیاری از افراد با مشکل فشار خون پایین دست و پنجه نرم میکنند و گاها ممکن است در شرایط خاصی به یک سرم مناسب برای فشار خون پایین نیاز داشته باشند. فشار خون پایین (هیپوتانسیون) میتواند ناشی از عوامل متعددی باشد. علاوه بر تغییر در سبک زندگی و رژیم غذایی، مصرف انواع سرمها نیز میتواند در زمینه درمان افت فشار خون در موارد اورژانسی مؤثر عمل کند. ما در این مقاله از پزشکیو قصد داریم تا به معرفی بهترین سرم برای فشار خون پایین بپردازیم.
فشار خون پایین چیست و چه اهمیتی دارد؟
فشار خون پایین (Hypotension) به فشار خون کمتر از ۹۰ روی ۶۰ میلیمتر جیوه گفته میشود. در این حالت خون به میزان کافی به مغز، قلب، کلیهها و سایر ارگانهای حیاتی نمیرسد، در نتیجه میتواند باعث بروز سرگیجه، ضعف، تاری دید، حالت تهوع و یا حتی بیهوشی شود. اگر افت فشار خون بهموقع تشخیص داده نشود و درمان نگردد، خطر آسیب به ارگانها و شوک نیز وجود دارد. بنابراین آگاهی از علائم فشار خون پایین و اقدام سریع برای اصلاح آن (مثلا با مایعات یا سرمهای مناسب) برای حفظ سلامت و پیشگیری از عوارض جدی ضروری است.
لیست بهترین دستگاههای فشارسنج خانگی دیجیتال + قیمت بروز
درمانهای خانگی فشار خون پایین
برخی از افراد برای مدیریت فشار خون خود نیاز به استفاده از دارو و سرمهای مخصوص دارند. اما توصیههای زیر معمولا پیش از مصرف هرگونه دارویی برای درمان افت فشار خون توسط پزشک معالج ارائه میشود.
-
افزایش مصرف مایعات
مصرف آب و مایعات، حجم خون را افزایش داده و به جلوگیری از کمآبی بدن و افت فشار خون نیز کمک میکند.
-
افزایش مصرف نمک (سدیم)
استفاده از نمک طعام به دلیل اینکه حاوی سدیم است میتواند باعث بالا رفتن فشار خون شود.
-
پوشیدن جورابهای فشاری
استفاده از این جورابها به ویژه در افرادی که مبتلا به واریس پا هستند، از تجمع خون در اندامهای تحتانی جلوگیری کرده و در نتیجه خون را به ارگانهای حیاتی بدن هدایت میکند.
-
اصلاح رژیم غذایی
متخصصان توصیه میکنند به منظور جلوگیری از کاهش فشار خون، تعداد وعدههای غذایی را بیشتر و حجم آنها را کمتر کنید.
چه زمانی به تزریق سرم برای افت فشار خون نیاز داریم؟
در برخی شرایط، افت فشار خون میتواند آنقدر شدید باشد که بدن دیگر نتواند بهتنهایی آن را جبران کند. در چنین شرایطی، تزریق سرم داخل وریدی برای افزایش سریع حجم خون برای جلوگیری از آسیب به اندامهای حیاتی ضروری است. بنابراین فشار سیستولیک کمتر از ۱۰۰ میلیمتر جیوه در صورتی که با علائم زیر همراه باشد میتواند نشاندهندهی نیاز فوری به سرم باشد:
-
تپش قلب بالای ۹۰ ضربان در دقیقه
-
کاهش خونرسانی به اندامها (سردی و رنگپریدگی اندام)
-
تنفس سریع (تاکی پنه)
-
کاهش سطح هوشیاری
-
شواهد کاهش حجم خون داخل عروق (کاهش حجم ادرار و خشکی مخاط)
انواع سرم برای درمان فشار خون پایین
استفاده از سرمهای مختلف از دیگر روشهای مدیریت و کنترل فشار خون پایین در بیمارستان، مراکز درمانی یا شرایط اورژانسی محسوب میشود. برای استفاده از سرم مناسب، در ابتدا باید انواع سرمها را شناخته و از نحوه استفاده از آنها آگاهی داشته باشید. نوع و مقدار سرم تجویز شده برای افراد مختلف، بسته به علت افت فشار خون متفاوت است. همچنین مصرف سرم و داروی نادرست در شرایط افت فشار خون میتواند سبب کما و یا حتی مرگ بیمار شود.
سرم نمکی ۰.۹ درصد (نرمال سالین)
سرم نمکی نرمال سالین مخلوطی از آب و نمک با غلظت 0.9 درصد است، به این معنا که در هر ۱۰۰ میلیلیتر آب این سرم، ۰.۹ گرم نمک (NaCl) وجود دارد. نرمال سالین هیچ قند یا کالری ندارد. از این سرم برای جبران کمبود مایعات بدن در اثر ابتلا به اسهال، استفراغ و خونریزیها استفاده میشود. همچنین سرم نمکی با افزایش حجم خون، به طور مستقیم فشار خون را بالا میبرد. البته این سرم به علت اینکه حاوی مقدار قابل توجهی سدیم است، میتواند سبب احتباس مایع در بدن افراد مبتلا به نارسایی قلبی و کلیوی شود. بنابراین استفاده از نرمال سالین در این دسته از افراد، بهتر است تحت نظارت بیشتری باشد. به طور معمول از سرم نرمال سالین در موارد زیر استفاده میشود:
- جبران مایعات از دست رفته در اسهال، استفراغ و خونریزی
- رقیق کردن داروها برای تزریق وریدی
- شستشوی زخم و چشم
- در شرایط افت فشار خون
سرم رینگر لاکتات
سرم رینگر لاکتات علاوه بر سدیم و کلر (NaCl)، حاوی پتاسیم (K)، کلسیم (Ca) و لاکتات نیز هست. لاکتات در کبد به بیکربنات تبدیل شده و خون را قلیایی میکند. بنابراین این سرم، برخلاف سرم نرمال سالین، تعادل الکترولیتی طبیعیتری دارد و در بعضی از شرایط حاد، به ویژه سوختگیها و خونریزیهای وسیع ترجیح داده میشود. توصیه میشود جز در موارد ضروری و به توصیه پزشک از این سرم استفاده نشود. بنابراین سرم رینگر لاکتات برای موارد زیر مورد استفاده قرار میگیرد:
- آسیبهای شدید مثل خونریزی و سوختگی وسیع
- جهت تغذیه کوتاه مدت به همراه سایر محلولها
- جبران مایعات از دست رفته در اسهال یا استفراغ
- جهت برقراری تعادل اسید و باز در بدن
- در مسمومیت با داروهای اسیدی
- در شرایط افت فشار خون
سرم رینگر لاکتات حاوی مقادیر زیادی یون پتاسیم است. بههم خوردن تعادل این یون در بدن ممکن است بسیار خطرناک باشد. همچنین استفاده از این سرم در نارسایی کبد ممنوع است. بنابراین توصیه میشود از سرم رینگر لاکتات بدون نسخه پزشک استفاده نشود.
سرم قندی نمکی (دکستروز سالین)
سرمهای قندی نمکی نیز انواع مختلفی دارند و از سدیم کلراید (NaCl) و دکستروز (گلوکز) با نسبتهای مختلف تشکیل شدهاند. از انواع این محلولها برای تامین قند و انرژی، آب و الکترولیتهای از دست رفته بدن استفاده میکنند. دکستروز سالین نوع غلیظتر سرمهای قندی نمکی است که ترکیبی از نرمال سالین (سرم نمکی ۰.۹٪) و دکستروز ۵٪ است. سرم دکستروز سالین با داشتن مقدار مناسبی از سدیم و گلوکز میتواند در درمان کاهش همزمان فشار خون و قند خون مؤثر عمل کند. این نوع سرم به ویژه در سالمندان و افراد مبتلا به سوءتغذیه بیشتر مورد استفاده قرار میگیرد. اما سرمهای قندی نمکی، به تنهایی برای شوک یا افت شدید فشار خون کافی نیستند. از جمله مهمترین عوارض تزریق این سرم، احتمال افزایش قند (هایپرگلایسمی) و افت پتاسیم خون است که باید به آنها توجه داشت.
- تامین قند و انرژی هنگامی که فرد قادر به خوردن مواد غذایی نباشد
- جبران مایعات از دست رفته بدن
- رقیق کردن داروها برای تزریق وریدی
چرا سرم قندی برای درمان فشار خون پایین مناسب نیست؟
بیایید فقط به یک جواب ساده بسنده نکنیم و اینطور شروع کنیم که آب بدن ما در ۳ فضای عمده توزیع شده است:
- داخل سلولها
- بین سلولها
- داخل عروق (خون)
اصولا یکی از چالشهای پیش روی پزشکان، انتخاب نوع و مقدار سرم مناسب برای بیمار است، به نحوی که آب و مواد محلول در آن، مطابق آنچه که انتظار داریم میان این ۳ فضا، به درستی توزیع شود.
از این رو، سرمها جدای از مواد تشکیل دهندهی آنها نیز به ۳ نوع ایزوتونیک، هایپوتونیک و هایپرتونیک دستهبندی میشوند. برای مثال سرم نرمال سالین (سدیم ۰.۹٪)، یک سرم ایزوتونیک است، به این معنا که غلظت آن برابر با غلظت خون است، در نتیجه میتواند داخل عروق بماند و فشار خون را افزایش دهد. اما یک محلول هایپوتونیک مثل سرم قندی (دکستروز ۵٪)، غلظتی کمتر از خون دارد. بنابراین پس از تزریق، به سرعت از رگ خارج شده و وارد فضای بینسلولی و داخلسلولی میشود. در نتیجه چندان قادر به افزایش فشار خون نخواهد بود. برعکس، یک محلول هایپرتونیک مثل سدیم ۳٪، میتواند آب را از فضای بینسلولی و داخل سلولی به داخل عروق بکشاند و شدیدا حجم داخل عروقی و فشار خون را افزایش دهد.
دستگاه فشار خون مچی بهتر است یا بازویی؟
مقدار و سرعت تزریق مایع برای درمان افت فشار خون
یکی از مهمترین بخشهای مدیریت افت فشار خون، تعیین حجم مایع مورد نیاز و سرعت تزریق (Infusion Rate) است. تزریق کم، باعث اصلاحنشدن فشار خون میشود و تزریق بیش از حد، میتواند مشکلاتی مثل ادم ریه، تنگی نفس یا اضافهبار مایع ایجاد کند. به همین دلیل پزشکان از پروتکلهای مشخصی برای تنظیم مقدار و سرعت استفاده میکنند تا بیمار بهصورت ایمن حجم کافی دریافت کند.
-
مقدار مایعات مورد نیاز
حجم مایع به شدت هیپوتنشن، علت افت فشار، وضعیت بیمار و نتایج پایش بالینی بستگی دارد. اما معمولاً چند دستور کلی وجود دارد:
در هیپوتنشن خفیف تا متوسط: معمولاً 250 تا 500 میلیلیتر کریستالوئید (مثل نرمال سالین یا رینگر لاکتات)
در هیپوتنشن شدید یا شوک هیپوولمیک: ممکن است 1 تا 2 لیتر مایع طی مدت کوتاه تزریق شود تا حجم گردش خون سریعاً افزایش پیدا کند.
در بیمارانی با مشکلات قلبی یا کلیوی: حجم مایع با احتیاط و در مقدارهای کوچکتر تزریق میشود (کمتر از 250 میلیلیتر در هر نوبت) تا از تجمع مایع جلوگیری شود.
-
سرعت تزریق (Infusion Rate)
سرعت تزریق مایع بسته به شرایط بیمار متفاوت است. مهمترین الگوها شامل:
سرعت بالا (Rapid Infusion): برای بیمارانی که دچار افت فشار شدید، شوک یا خونریزی شدهاند. (مثلاً: 500 میلیلیتر در 15–20 دقیقه) این روش برای بازگرداندن فشار خون در کوتاهترین زمان استفاده میشود.
سرعت متوسط: مناسب برای بیمارانی که نیاز به افزایش حجم دارند اما وضعیتشان بحرانی نیست. (معمولاً: 100–200 میلیلیتر در ساعت)
سرعت آهسته: برای بیماران پرخطر مانند افراد دارای نارسایی قلب، کلیه یا مسن (مثلاً: 50 میلیلیتر در ساعت) تا از اضافهبار مایع جلوگیری شود.
معیارهای پایش حین تزریق سرم برای فشار خون پایین
پزشک حین و بعد از تزریق باید وضعیت بیمار را بررسی کند تا مشخص شود حجم مایع کافی بوده یا نیاز به تنظیم بیشتری هست. معیارهای مهم شامل:
- تغییرات فشار خون
- ضربان قلب
- سطح هوشیاری
- دفع ادرار
- صدای ریهها (برای بررسی ادم)
- سطح الکترولیتها در آزمایش خون
در بیمارانی که در ICU بستری هستند، ابزارهای پیشرفتهتری مثل مانیتورینگ حجم ضربهای (SVV) یا CVP استفاده میشود.
هیچ مقدار ثابت و از پیش تعیینشدهای برای همه بیماران وجود ندارد. سرعت و حجم تزریق باید بر اساس پاسخ بدن بیمار و علت اصلی افت فشار تنظیم شود. این موضوع باعث میشود درمان هم سریعتر اثر کند و هم خطر کمتری داشته باشد.
جمع بندی
امروزه فشار خون پایین (هیپوتانسیون) به یک مشکل رایج تبدیل شده که با علائم ناخوشایندی همچون سرگیجه، حالت تهوع و خستگی همراه است. فشار خون پایین به فشار کمتر از ۹۰ روی ۶۰ میلیمتر جیوه گفته میشود، اما ممکن است در صورت وجود علائم افت فشار خون در فشار سیستولیک کمتر از ۱۰۰ میلیمتر جیوه، فرد احتیاج به سرمتراپی داشته باشد.
درمان این عارضه به عامل بروز آن بستگی دارد و در بسیاری از موارد با تغییر در سبک زندگی و رژیم غذایی درمان میشود. با این حال گاهی نیز باید برای رفع این مشکل از دارو یا سرمهای مخصوص استفاده کرد. سرمهای نمکی، رینگر، رینگر لاکتات و قندی-نمکی از جمله محلولهای رایج برای درمان افت فشار خون هستند. هر کدام از این سرمها کاربرد و ملاحظات خاص خود را دارند که لازم است پیش از استفاده حتما از آنها آگاهی داشته باشید. در نهایت انتخاب نوع سرم مناسب باید توسط پزشک و با توجه به شرایط بیمار انجام شود.
سوالات متداول
۱. چه نوع سرمی برای افت فشار خون مناسب است؟
سرمهای نرمال سالین (سرم نمکی ۰.۹ درصد) و رینگر لاکتات از رایجترین سرمهایی هستند که برای جبران کاهش حجم خون داخل عروق و بالا بردن فشار خون پایین مورد استفاده قرار میگیرند.
۲. آیا همیشه افت فشار خون نیاز به سرم دارد؟
خیر، در موارد خفیف میتوان با مصرف مایعات خوراکی، اصلاح رژیم غذایی یا حذف عامل زمینهای، فشار خون را به حالت طبیعی برگرداند. اما در مواردی که بدن دچار کمآبی شدید شده باشد، تزریق سرم ضروری است. علائم کمآبی بدن را میتوانید در بالا مطالعه کنید.
۳. تزریق سرم چقدر سریع باعث بالا رفتن فشار خون میشود؟
در بیشتر موارد، تأثیر تزریق سرمهای داخل وریدی ظرف چند دقیقه قابل مشاهده است. البته مدت زمان و میزان پاسخدهی به سرم، به شدت علائم، علت افت فشار و شرایط کلی بیمار بستگی دارد.
